Ở nhiều nước, kịch (drama hoặc theatre) là một môn học chính thức trong trường phổ thông: học sinh Anh có thể chọn thi GCSE Drama ở tuổi 16 và A-level ở tuổi 18, học sinh chương trình Tú tài Quốc tế (IB) có môn Theatre, chương trình quốc gia của Úc xếp Drama là một trong năm môn Nghệ thuật, còn Mỹ có bộ chuẩn quốc gia riêng cho môn Theatre. Học sinh không chỉ tập diễn mà còn sáng tác vở, phân tích kịch bản, thiết kế ánh sáng – phục trang, viết bài phê bình sau khi đi xem kịch. Ở Việt Nam, kịch chưa phải môn học riêng, mà xuất hiện trong Ngữ văn và hoạt động trải nghiệm.
Anh: GCSE Drama và A-level
Ở Anh, kịch được đưa vào giờ học từ bậc tiểu học, thường lồng trong môn tiếng Anh. Lên trung học, nhiều trường có giờ Drama riêng, và tới năm 14–16 tuổi học sinh có thể chọn GCSE Drama như một môn thi. Các hội đồng khảo thí (AQA, Pearson Edexcel, OCR, WJEC Eduqas) mỗi nơi có đề cương riêng, nhưng cấu trúc khá giống nhau, gồm ba phần:
| Phần | Học sinh làm gì | Đánh giá thế nào |
|---|---|---|
| Hiểu kịch (lý thuyết) | Học một vở được chỉ định từ góc độ diễn viên, đạo diễn, nhà thiết kế; đi xem một vở diễn thật và viết phân tích | Bài thi viết |
| Sáng tác kịch (devising) | Cùng nhóm tạo một vở ngắn từ một chủ đề hay tác nhân kích thích (một bức ảnh, một bài thơ), ghi nhật ký quá trình | Biểu diễn và hồ sơ quá trình |
| Kịch bản trong thực hành | Diễn hai trích đoạn từ một vở, hoặc làm phần thiết kế cho trích đoạn | Biểu diễn trước giám khảo |
Điểm đáng chú ý: học sinh có thể chọn con đường thiết kế (ánh sáng, âm thanh, phục trang, bối cảnh) thay vì diễn. Môn kịch không chỉ dành cho người thích đứng trước đám đông.
A-level Drama and Theatre ở tuổi 16–18 nâng cao hơn: học các nhà sân khấu có ảnh hưởng (như Stanislavski, Brecht, Artaud, Berkoff, các nhóm sân khấu đương đại), đọc kịch ở nhiều thời kỳ, sáng tác vở dựa trên một phương pháp của một nhà sân khấu cụ thể.
Tú tài Quốc tế (IB): môn Theatre
Trong chương trình IB Diploma dành cho học sinh 16–19 tuổi, Theatre là một môn trong nhóm Nghệ thuật, có hai cấp độ chuẩn (SL) và nâng cao (HL). Phiên bản đề cương hiện hành, đánh giá lần đầu năm 2024, gồm các phần chính:
- Đề xuất dàn dựng (production proposal): học sinh đề xuất cách dàn dựng một vở kịch cho khán giả hiện đại.
- Thuyết trình nghiên cứu (research presentation): tìm hiểu một truyền thống sân khấu trên thế giới — ví dụ Noh, Kathakali, commedia dell'arte — và trình bày qua thực hành.
- Dự án hợp tác (collaborative project): cả nhóm sáng tác và trình diễn một tác phẩm gốc.
- Tác phẩm độc diễn (solo theatre piece, chỉ HL): dựa trên lý thuyết của một nhà sân khấu.
IB nhấn mạnh tính quốc tế: học sinh phải tìm hiểu truyền thống sân khấu ngoài văn hoá của mình. Ở Việt Nam, một số trường quốc tế dạy IB và các trường theo chương trình Cambridge có thể mở môn IGCSE Drama.
Mỹ: chuẩn quốc gia môn Theatre
Mỹ không có chương trình quốc gia bắt buộc; mỗi bang, mỗi học khu tự quyết. Năm 2014, bộ Chuẩn Nghệ thuật Quốc gia (National Core Arts Standards) được công bố, có riêng phần Theatre, xoay quanh bốn quá trình: sáng tạo (creating), trình diễn (performing), tiếp nhận – phản hồi (responding) và kết nối (connecting) với đời sống, các môn khác. Các bang tham khảo bộ chuẩn này để viết chương trình của mình.
Ở trung học Mỹ, kịch thường là môn tự chọn kèm hoạt động ngoại khoá mạnh: mỗi năm trường dựng một hai vở, có khi là nhạc kịch, với học sinh đảm nhận cả diễn lẫn hậu trường. Hiệp hội Sân khấu Giáo dục (Educational Theatre Association) và mạng lưới câu lạc bộ kịch trường học của họ tổ chức liên hoan, trại hè cho học sinh khắp nước.
Úc: một trong năm môn Nghệ thuật
Chương trình quốc gia Úc (Australian Curriculum) chia lĩnh vực Nghệ thuật thành năm môn: Múa, Kịch, Nghệ thuật truyền thông, Âm nhạc và Mỹ thuật. Kịch được dạy từ lớp đầu tiểu học tới lớp 10, sau đó các bang có môn kịch riêng ở cuối cấp. Nội dung xoay quanh hai mặt: làm kịch (đóng vai, sáng tác, trình diễn) và hiểu kịch (phân tích, đánh giá vở diễn), có chú ý tới sân khấu của người bản địa và các nền văn hoá châu Á.
Học sinh thực sự học được gì
| Nhóm năng lực | Biểu hiện trong môn kịch |
|---|---|
| Sáng tạo | Tạo vở từ một chủ đề; tìm cách thể hiện ý tưởng bằng cơ thể, không gian, âm thanh |
| Hợp tác | Làm việc nhóm dài ngày, chia vai, thương lượng ý tưởng, chịu trách nhiệm chung |
| Phân tích | Đọc kịch bản như đạo diễn; viết phê bình vở diễn có lập luận và dẫn chứng |
| Kỹ thuật | Giọng, hình thể, thiết kế ánh sáng, âm thanh, phục trang |
| Hiểu biết văn hoá | Học các truyền thống sân khấu và các nhà sân khấu của nhiều nước |
Các nước đều nhấn mạnh việc ghi lại và suy ngẫm về quá trình: nhật ký sáng tác, bài viết sau buổi diễn. Môn kịch được đánh giá như một môn học thật, với tiêu chí rõ, chứ không chỉ là "diễn vui".
Ở Việt Nam thì sao
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Việt Nam có môn Nghệ thuật gồm Âm nhạc và Mỹ thuật, chưa có môn kịch riêng. Kịch xuất hiện ở hai chỗ: trong Ngữ văn, học sinh đọc hiểu văn bản kịch (ví dụ trích đoạn “Vũ Như Tô” của Nguyễn Huy Tưởng, quen thuộc qua nhiều thế hệ sách giáo khoa) và tìm hiểu đặc trưng thể loại; trong hoạt động trải nghiệm và các câu lạc bộ, học sinh dựng tiểu phẩm. Một số trường quốc tế và song ngữ dạy kịch theo chương trình nước ngoài.
Giáo viên muốn đưa yếu tố của môn kịch nước ngoài vào lớp học Việt Nam không cần chờ môn học mới. Các phương pháp như hoạt cảnh tĩnh, ghế nóng, đọc kịch thành tiếng, giáo viên nhập vai dùng được ngay trong giờ Ngữ văn, Lịch sử; còn phần viết phê bình sau khi xem một vở diễn có thể giao như một bài tập làm văn.
Góc nhìn hôm nay: lựa chọn cho phụ huynh và học sinh
Phụ huynh có con học chương trình quốc tế nên biết rằng môn kịch có khối lượng làm việc nhóm ngoài giờ lớn, nhất là trước buổi biểu diễn chấm điểm. Học sinh không thích diễn vẫn có thể giỏi môn này qua con đường thiết kế hoặc viết. Môn kịch cũng không chỉ dành cho người định theo nghề diễn: kỹ năng trình bày, hợp tác và phân tích nó rèn luyện hữu ích cho nhiều ngành.
Muốn tìm hiểu sâu, có thể đọc trực tiếp đề cương công khai trên trang của các hội đồng khảo thí Anh, của tổ chức IB, bộ chuẩn National Core Arts Standards và chương trình Australian Curriculum — đều có bản tiếng Anh miễn phí, kèm tài liệu hướng dẫn giáo viên và ví dụ bài làm.
Câu hỏi thường gặp
Ở nước ngoài kịch có phải là môn học không?
Có, ở nhiều nước. Anh có GCSE Drama và A-level Drama and Theatre, chương trình IB có môn Theatre, Úc xếp Drama vào năm môn Nghệ thuật của chương trình quốc gia, Mỹ có chuẩn quốc gia môn Theatre để các bang tham khảo.
GCSE Drama học những gì?
GCSE Drama thường gồm ba phần: hiểu kịch (học một vở được chỉ định và viết phân tích một vở diễn đã xem), sáng tác kịch theo nhóm và trình diễn trích đoạn kịch bản. Học sinh có thể chọn làm phần thiết kế thay vì diễn.
Môn Theatre trong chương trình IB gồm những phần nào?
Theo đề cương đánh giá từ năm 2024, môn Theatre của IB Diploma gồm đề xuất dàn dựng, thuyết trình nghiên cứu về một truyền thống sân khấu, dự án hợp tác, và với cấp nâng cao (HL) có thêm tác phẩm độc diễn.
Việt Nam có môn kịch trong trường phổ thông không?
Chưa có môn riêng. Trong chương trình 2018, kịch xuất hiện ở Ngữ văn qua việc đọc hiểu văn bản kịch, và ở hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ với tiểu phẩm. Một số trường quốc tế dạy kịch theo chương trình nước ngoài.
Học môn kịch có phải để làm diễn viên không?
Không nhất thiết. Môn kịch rèn sáng tạo, hợp tác, phân tích và trình bày, hữu ích cho nhiều ngành. Học sinh cũng có thể theo hướng thiết kế ánh sáng, âm thanh, phục trang hoặc viết thay vì diễn.
