Tám chuyển động nỗ lực của Rudolf Laban là tám kiểu chuyển động cơ bản sinh ra khi phối ba yếu tố: lực (mạnh hay nhẹ), thời gian (đột ngột hay kéo dài) và hướng không gian (thẳng hay vòng). Tên gọi quen dùng là đấm, ấn, chém, vắt, chấm, lướt, phẩy và trôi. Diễn viên dùng tám kiểu này như một bảng màu: mỗi nhân vật, mỗi trạng thái có một "chất chuyển động" riêng, và đổi chất là khán giả thấy người khác hẳn dù vẫn là một cơ thể.
Rudolf Laban là ai
Rudolf von Laban (1879–1958) sinh ở Pozsony thuộc Đế quốc Áo-Hung, nay là Bratislava (Slovakia). Ông là vũ công, biên đạo và nhà lý luận chuyển động, hoạt động chủ yếu ở Đức trong những năm 1910–1930, là một trong những người đặt nền cho múa hiện đại châu Âu. Năm 1928 ông công bố hệ thống ký hiệu ghi lại chuyển động trên giấy, sau này gọi là Labanotation (ở châu Âu lục địa gọi là Kinetography Laban), đến nay vẫn được dùng để lưu giữ tác phẩm múa.
Cuối thập niên 1930 ông rời Đức sang Anh, làm việc ở Dartington Hall rồi ở Manchester cùng người cộng sự lâu năm là Lisa Ullmann. Thời chiến, ông cùng kỹ sư F. C. Lawrence nghiên cứu động tác của công nhân trong nhà máy để giảm mỏi và tăng hiệu quả. Cuốn Effort (1947) viết chung với Lawrence ra đời từ công việc đó. Điều thú vị là lý thuyết về "chất" chuyển động mà diễn viên dùng ngày nay có một gốc rất đời: người thợ vác bao, người thợ dệt, cô thợ đóng gói.
Với sân khấu, cuốn sách quan trọng nhất là The Mastery of Movement on the Stage (1950), sau này Lisa Ullmann biên tập lại với tên The Mastery of Movement. Đây là nguồn gốc nên đọc nếu muốn hiểu Laban bằng lời của chính ông, thay vì qua giáo trình đã đơn giản hoá.
Bốn yếu tố nỗ lực
Laban gọi phẩm chất bên trong của một chuyển động là "nỗ lực" (Effort). Không phải chuyển động đi đâu, mà chuyển động thế nào. Ông tách nó ra bốn yếu tố, mỗi yếu tố có hai cực:
- Lực (Weight): mạnh – nhẹ. Dồn sức nặng cơ thể vào động tác, hay để nó nhẹ như không.
- Thời gian (Time): đột ngột – kéo dài. Động tác bật ra trong chớp mắt, hay trải dài từ từ.
- Không gian (Space): thẳng – vòng (direct – indirect). Đi một đường thẳng tới đích, hay lượn, toả, để ý nhiều hướng cùng lúc.
- Dòng chảy (Flow): bị giữ – tự do (bound – free). Chuyển động có thể dừng lại bất cứ lúc nào, hay buông trôi khó hãm.
Tám chuyển động nỗ lực cơ bản chỉ phối ba yếu tố đầu. Dòng chảy được coi là lớp "màu nền" phủ lên trên: cùng một cú ấn nhưng ấn với dòng chảy bị giữ thì căng, dè dặt; ấn với dòng chảy tự do thì trơn tru, tự tin.
Bảng tám chuyển động nỗ lực
Lấy hai cực của ba yếu tố nhân với nhau ra đúng tám tổ hợp. Tên tiếng Việt dưới đây là cách dịch phổ biến trong lớp học, không phải thuật ngữ chuẩn hoá; quan trọng là hiểu tổ hợp phía sau.
| Tên gốc | Tiếng Việt | Lực | Thời gian | Không gian | Hình ảnh gợi ý |
|---|---|---|---|---|---|
| Punch / Thrust | Đấm, đâm | Mạnh | Đột ngột | Thẳng | Đóng mạnh cửa, đẩy bật một người ra |
| Press | Ấn | Mạnh | Kéo dài | Thẳng | Đẩy chiếc tủ nặng, ấn con dấu |
| Slash | Chém, quất | Mạnh | Đột ngột | Vòng | Vung liềm cắt lúa, gạt phăng đồ trên bàn |
| Wring | Vắt | Mạnh | Kéo dài | Vòng | Vắt khăn ướt, giằng co trong lòng |
| Dab | Chấm | Nhẹ | Đột ngột | Thẳng | Gõ phím, mổ thóc, chấm dấu câu |
| Glide | Lướt | Nhẹ | Kéo dài | Thẳng | Là phẳng tấm vải, trượt trên băng |
| Flick | Phẩy | Nhẹ | Đột ngột | Vòng | Phủi bụi, xua con ruồi |
| Float | Trôi, bồng | Nhẹ | Kéo dài | Vòng | Chiếc lông bay, rong trong nước |
Nhìn bảng sẽ thấy các cặp đối nghịch hoàn toàn: đấm đối với trôi, ấn đối với phẩy, chém đối với lướt, vắt đối với chấm. Mỗi cặp khác nhau ở cả ba yếu tố. Bài tập kinh điển là đi từ một chuyển động sang chuyển động đối nghịch qua các bước trung gian, mỗi lần chỉ đổi một yếu tố.
Từ động tác tới nhân vật
Chỗ khiến Laban có ích cho diễn viên, chứ không chỉ cho vũ công, là ông cho rằng chất chuyển động bên ngoài gắn chặt với thái độ bên trong. Một người sống theo kiểu "ấn" — dồn, chậm, nhắm thẳng mục tiêu — sẽ ấn cả khi nói, khi nhìn, khi ngồi xuống ghế. Một người sống kiểu "phẩy" thì nhẹ, lẹ, đổi hướng liên tục, chuyện gì cũng chạm qua rồi bỏ.
Chuyển động nền và chuyển động lúc khủng hoảng
Cách dùng phổ biến trong trường diễn là tìm cho nhân vật một chuyển động nỗ lực nền — kiểu nó di chuyển khi bình thường — rồi xem cảnh nào đẩy nó sang kiểu khác. Một bà mẹ quen "lướt" trong căn nhà ngăn nắp, nghe tin dữ thì chuyển sang "vắt": tay xoắn vạt áo, thân vặn, lời nói như bị bóp nghẹt. Khán giả không cần biết thuật ngữ cũng cảm được sự đổi chất ấy.
Áp vào giọng nói
Tám kiểu cũng áp được vào câu thoại. Nói một câu theo kiểu "chấm" là từng chữ gọn, rời, nhẹ. Theo kiểu "ấn" là đều, nặng, không vội. Theo kiểu "trôi" là lơ lửng, cuối câu như không chạm đất. Nhiều thầy dạy cho học viên nói cùng một câu thoại qua đủ tám kiểu để thấy một câu chữ có bao nhiêu nghĩa.
Một ví dụ dựng cảnh
Thử hình dung cảnh hai chị em chia đồ của mẹ để lại. Người chị "ấn": cầm từng món lên lâu, đặt xuống chắc, đi thẳng từ tủ tới bàn. Người em "phẩy": lật nhanh, liếc qua, buông tay khi món đồ còn chưa nằm yên. Chưa ai nói câu nào, quan hệ và xung đột đã hiện ra. Đến cuối cảnh, khi người em cầm lên chiếc áo cũ của mẹ và bỗng chuyển sang "trôi" — chậm, nhẹ, lạc hướng — đó là khoảnh khắc khán giả nín thở.
Những người đưa Laban vào trường diễn
Bản thân Laban làm việc với vũ công nhiều hơn diễn viên kịch. Việc đưa lý thuyết của ông vào đào tạo diễn viên là công của các học trò và người cộng sự. Ở Anh, Yat Malmgren — vũ công từng làm việc với Laban — phát triển một hệ thống phân tích nhân vật dựa trên nỗ lực và dạy ở Drama Centre London trong nhiều thập kỷ. Nhiều trường kịch ở Anh, Mỹ, Úc ngày nay có môn "Laban" hay "Movement" lấy tám chuyển động nỗ lực làm bài vỡ lòng.
Cũng nên phân biệt: có Laban của ông (sách gốc, khá trừu tượng, nặng về không gian và hình khối), có Laban của trường diễn (đã gọn lại thành bảng tám kiểu, gắn với nhân vật), và có Laban Movement Analysis do Irmgard Bartenieff và những người khác phát triển ở Mỹ, dùng cả trong múa, vật lý trị liệu và nghiên cứu hành vi. Ba thứ liên quan nhưng không trùng nhau; đọc tài liệu nào thì nên biết tài liệu đó thuộc nhánh nào.
Bài tập tự làm với tám chuyển động
Không cần phòng tập lớn, chỉ cần một khoảng trống đủ duỗi tay và quần áo dễ cử động.
- Làm quen từng kiểu bằng việc thật. Mỗi kiểu chọn một việc đời thường: đấm – đóng nắp thùng; ấn – nhồi bột; chém – vung chổi quét sân; vắt – vắt quần áo; chấm – nhặt từng hạt đậu; lướt – lau mặt bàn; phẩy – phủi vụn bánh; trôi – thả tay theo gió. Làm chậm rồi làm thật.
- Bỏ đồ vật, giữ chất. Lặp lại động tác mà không có đồ vật, rồi dần dần để chuyển động lan ra cả người: vai, hông, bước chân.
- Đi qua căn phòng. Đi theo từng kiểu. Để ý nhịp thở đổi theo: kiểu "ấn" thở sâu và giữ, kiểu "phẩy" thở ngắn và nông.
- Đổi một yếu tố. Bắt đầu bằng "đấm", chỉ đổi thời gian thành kéo dài sẽ ra "ấn"; đổi tiếp không gian thành vòng sẽ ra "vắt". Đi hết một vòng tám kiểu.
- Gắn câu thoại. Chọn một câu ngắn, ví dụ "Anh về đi". Nói nó trong khi đang ở mỗi kiểu chuyển động. Ghi lại xem câu nào bất ngờ đúng với nhân vật mình đang tập.
Một lưu ý: kiểu "đấm" và "chém" làm mạnh dễ trẹo vai hoặc va vào người khác. Tập một mình thì đánh vào không khí, tập nhóm thì giữ khoảng cách rộng hơn một sải tay.
Những hiểu lầm hay gặp
- "Laban là để múa." Ông khởi đầu từ múa, nhưng lý thuyết nỗ lực viết cho mọi chuyển động của con người, từ người công nhân tới diễn viên.
- "Mỗi nhân vật chỉ có một kiểu." Không ai sống trọn trong một kiểu. Kiểu nền giúp định hình nhân vật; sự đổi kiểu mới là chỗ kịch tính.
- "Chuyển động nỗ lực là cảm xúc." Không hẳn. "Vắt" không đồng nghĩa với "đau khổ". Một người có thể vắt khi đang cố nhớ ra tên ai đó. Laban cho diễn viên chất liệu, không cho sẵn cảm xúc.
- "Phải thuộc thuật ngữ mới dùng được." Người mới chỉ cần ba câu hỏi: mạnh hay nhẹ, nhanh hay chậm, thẳng hay vòng.
Góc nhìn hôm nay: dùng Laban thế nào cho có ích
Với người tự học, giá trị lớn nhất của Laban là cho mình một bộ từ vựng để nhìn chuyển động. Ngồi quán cà phê, thử gọi tên chất chuyển động của người phục vụ, của ông khách đọc báo, của đứa trẻ chạy quanh bàn. Quan sát kiểu này rèn mắt nhanh hơn mọi bài giảng.
Với người dựng kịch ở trường hay nhóm nghiệp dư, tám kiểu là cách nói với diễn viên mà không cần ra lệnh cảm xúc. Thay vì "em buồn hơn đi", có thể nói "đoạn này em chuyển từ lướt sang trôi". Diễn viên nghiệp dư thường làm được ngay, và kết quả thật hơn.
Muốn đi sâu, nên đọc The Mastery of Movement bản Lisa Ullmann biên tập, sau đó tìm các giáo trình chuyển động cho diễn viên viết bằng tiếng Anh có chương riêng về Laban. Nhiều trường kịch quốc tế có khoá hè ngắn về Laban cho người ngoài trường.
Câu hỏi thường gặp
Tám chuyển động nỗ lực của Laban gồm những gì?
Gồm đấm (punch), ấn (press), chém (slash), vắt (wring), chấm (dab), lướt (glide), phẩy (flick) và trôi (float). Mỗi kiểu là một tổ hợp của lực mạnh hoặc nhẹ, thời gian đột ngột hoặc kéo dài, không gian thẳng hoặc vòng.
Rudolf Laban là người nước nào?
Laban sinh năm 1879 ở Pozsony, khi đó thuộc Đế quốc Áo-Hung, nay là Bratislava của Slovakia. Ông làm việc lâu năm ở Đức, cuối thập niên 1930 sang Anh và mất ở Anh năm 1958.
Phương pháp Laban khác gì Stanislavski?
Stanislavski thường đi từ bên trong: hoàn cảnh, mục tiêu, suy nghĩ nhân vật. Laban đi từ bên ngoài: chất của chuyển động. Hai cách bổ sung nhau, nhiều trường dạy song song cả hai.
Labanotation là gì?
Là hệ thống ký hiệu ghi chuyển động lên giấy do Laban công bố năm 1928, ở châu Âu lục địa gọi là Kinetography Laban. Nó dùng chủ yếu để lưu giữ và dựng lại tác phẩm múa, khác với lý thuyết nỗ lực mà diễn viên dùng.
Người mới học diễn có nên học Laban không?
Nên, vì nó dễ bắt đầu và cho ngay một cách nghĩ cụ thể về cơ thể. Chỉ cần tự hỏi một động tác mạnh hay nhẹ, nhanh hay chậm, thẳng hay vòng là đã dùng được.
