Trên sân khấu, ánh mắt của diễn viên làm ba việc: cho thấy nhân vật đang nghĩ gì, chỉ cho khán giả nên nhìn vào đâu, và quyết định khán giả là người ngoài nhìn trộm hay người được nói chuyện cùng. Quy tắc cơ bản là nhìn bạn diễn khi đang thật sự giao tiếp với họ, nhìn vào một điểm tưởng tượng cụ thể khi nhân vật nghĩ hay nhớ, và chỉ nhìn thẳng khán giả khi vở kịch cho phép — như lúc nói riêng, độc thoại, hay trong lối diễn trực tiếp của chèo và kịch Brecht.
Mắt là chỗ khán giả đọc suy nghĩ
Ở nhà hát lớn, khán giả hàng sau không thấy rõ con ngươi của diễn viên. Nhưng họ thấy hướng đầu và hướng mắt, và thấy rất rõ khi hướng đó đổi. Một cái liếc sang cửa, một cái nhìn xuống sàn rồi ngẩng lên — đó là những "dấu câu" của suy nghĩ.
Nguyên tắc nhiều thầy dạy diễn hay nhắc: ý nghĩ mới thì ánh nhìn mới. Khi nhân vật chuyển từ ý này sang ý khác, mắt thường đổi điểm nhìn. Ngược lại, nếu mắt đảo liên tục không có lý do, khán giả thấy nhân vật bồn chồn hoặc diễn viên đang mất tập trung. Nếu mắt đứng yên quá lâu trong lúc thoại đang chuyển ý, nhân vật trông như đang đọc thuộc lòng.
Đây là lý do một diễn viên đứng yên, không cử chỉ, chỉ đổi điểm nhìn đúng lúc vẫn có thể giữ được cả khán phòng.
Bốn hướng nhìn và khi nào dùng
| Hướng nhìn | Dùng khi | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Nhìn bạn diễn | Đang nói với, nghe, thuyết phục, đối đầu người kia | Nhìn vào trán hoặc vai bạn diễn thay vì mắt; nhìn mà không thật sự thấy |
| Nhìn điểm tưởng tượng | Nhân vật nhớ lại, hình dung, nhìn một thứ ở xa (biển, con đường, ngôi làng) | Điểm nhìn mơ hồ, mỗi đêm một chỗ; nhìn xuống sàn quá lâu |
| Nhìn vào trong | Nhân vật tự hỏi, phân vân, nghe chính mình | Nhắm mắt hoặc cúi đầu quá sâu, mất mặt với khán giả |
| Nhìn khán giả | Nói riêng (aside), độc thoại theo lối nói với khán giả, kịch trực tiếp, mở và kết vở kiểu người dẫn chuyện | Liếc khán giả không chủ ý trong cảnh hiện thực, phá ảo giác |
Điểm nhìn tưởng tượng phải cố định
Khi nhân vật nhìn ra "ngoài cửa sổ" về phía khán phòng, diễn viên thực ra đang nhìn vào bóng tối, đèn rọi, có khi là đèn thoát hiểm phía cuối. Mẹo quen thuộc trong nghề là chọn một điểm cụ thể và đặt vào đó một hình ảnh cụ thể. Ví dụ nhân vật nhìn về làng cũ: diễn viên chọn đúng một vị trí, hơi cao hơn đầu hàng ghế cuối, và "thấy" ở đó cây đa, con đường đất, mái nhà. Đêm nào cũng nhìn đúng chỗ đó.
Có ba lý do để giữ điểm nhìn cố định:
- Hình ảnh cụ thể làm mắt có tiêu cự. Khán giả thấy được nhân vật đang nhìn một thứ, không phải nhìn vô định.
- Bạn diễn và đạo diễn biết trước, có thể phối hợp — nếu hai nhân vật cùng nhìn một con thuyền, họ phải nhìn cùng một chỗ.
- Ánh sáng thường được canh theo vị trí đầu và mắt. Nhìn lệch chỗ thì mặt ra khỏi vùng sáng.
Điểm nhìn nên cao hơn đầu khán giả một chút. Nhìn thẳng vào mặt khán giả hàng đầu khi đang "nhìn ra biển" khiến cả người diễn lẫn người bị nhìn đều lúng túng.
Nhìn bạn diễn: thấy thật, không chỉ hướng mắt
Lỗi phổ biến của người mới là nhìn bạn diễn nhưng không thấy gì cả — mắt hướng về phía người kia, còn đầu thì đang nhớ câu thoại tiếp theo. Khán giả cảm được sự trống rỗng đó.
Vài cách tập để nhìn cho thật:
- Tìm một điều mới mỗi đêm. Mỗi lần diễn, để ý một chi tiết trên gương mặt bạn diễn mà mình chưa thấy: một nếp nhăn, màu mắt, một chút mồ hôi. Việc này giữ cho cái nhìn tươi.
- Đọc phản ứng. Nhìn để xem câu mình vừa nói có tác động gì lên người kia, không phải để chờ lượt mình nói.
- Đổi mắt. Khi nhìn gần, mắt người ta thường chuyển qua lại giữa hai mắt của người đối diện. Điều này tự nhiên; đừng cố dán vào một mắt.
Ở khoảng cách sân khấu, cũng cần nhớ tới khán giả: nếu hai nhân vật nhìn nhau trong tư thế nghiêng hoàn toàn (đứng đối mặt, mặt quay ngang), khán giả chỉ thấy hai cái nhìn nghiêng. Đạo diễn thường cho diễn viên "mở" người ra một chút về phía khán phòng — gọi là cheating out — để vẫn giữ được ánh mắt với nhau mà khán giả vẫn đọc được mặt.
Dẫn mắt khán giả: ai đang được chú ý
Sân khấu khác màn ảnh ở chỗ không có ống kính chọn khung giùm khán giả. Khán giả tự chọn nhìn ai. Ánh mắt diễn viên là công cụ mạnh nhất để dẫn họ.
- Trao trọng tâm (giving focus). Khi một nhân vật có câu thoại quan trọng, các nhân vật khác quay về phía người đó. Khán giả sẽ nhìn theo. Một người duy nhất nhìn chỗ khác lập tức thành điểm chú ý thứ hai.
- Lấy trọng tâm (taking focus). Một cái quay đầu đột ngột, một cái nhìn về phía cửa trước khi ai đó bước vào, làm khán giả nhìn theo hướng đó.
- Chia trọng tâm. Khi hai nhân vật ngang nhau trong cảnh, họ thường ở vị trí cân đối và nhìn nhau, khán giả nhìn qua lại.
Diễn viên không có thoại cũng phải biết nhìn đúng. Một người lính gác trong cảnh cung đình, nếu đưa mắt lơ đãng ra khán phòng, sẽ kéo trọng tâm ra khỏi vị vua đang nói.
Khi nào được nhìn thẳng khán giả
Trong kịch hiện thực, quy ước chung là nhân vật không nhìn thấy khán giả. Nhưng nhiều truyền thống sân khấu khác thì có.
Nói riêng và độc thoại thời Shakespeare
Ở nhà hát thời Elizabeth, khán giả đứng sát sân khấu, giữa ban ngày. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các đoạn nói riêng (aside) và độc thoại thời đó nhiều khả năng được nói trực tiếp với khán giả. Ngày nay, khi dựng Shakespeare, đạo diễn có thể chọn: độc thoại như nói với chính mình, hay nói với khán giả như nói với một người bạn tin cẩn. Hai cách cho ra hai Hamlet rất khác.
Chèo: nhân vật trò chuyện với khán giả
Trong chèo, nhân vật có thể ra giới thiệu mình với người xem, hề chèo thì nói thẳng với khán giả, bình luận về nhân vật khác. Người xem chiếu chèo xưa ngồi ba mặt quanh chiếu, gần như không có "bức tường" nào. Ánh mắt hướng ra khán giả là một phần của lối diễn chứ không phải lỗi.
Kịch Brecht
Brecht muốn khán giả tỉnh táo nhìn câu chuyện, không chìm vào ảo giác. Diễn viên có thể nhìn thẳng khán giả, trình bày nhân vật như một người kể lại.
Điều quan trọng chung: nhìn khán giả phải là lựa chọn của vở, nhất quán từ đầu, không phải những cái liếc lén lúc diễn viên căng thẳng.
Góc nhìn hôm nay: bài tập cho đôi mắt
- Bản đồ điểm nhìn. Với một vai đang tập, vẽ sơ đồ sân khấu và đánh dấu mọi điểm nhìn tưởng tượng: làng cũ ở đâu, cửa sổ ở đâu, con đường về hướng nào. Mỗi điểm ghi một hình ảnh cụ thể.
- Thoại không lời. Đọc một đoạn thoại trong đầu, không ra tiếng, chỉ đổi điểm nhìn mỗi khi ý đổi. Nhờ người xem đoán xem có mấy ý.
- Nhìn mà thấy. Hai người ngồi đối diện, nhìn nhau một phút, mỗi người tìm ba chi tiết mới trên mặt người kia rồi kể lại. Bài đơn giản nhưng giúp phân biệt nhìn và thấy.
- Đi xem một vở chèo và một vở kịch nói. Chỉ để ý mắt diễn viên: khi nào họ nhìn nhau, khi nào nhìn khán giả, khi nào nhìn xa. Sự khác biệt giữa hai loại hình sẽ rõ ngay.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên sân khấu nên nhìn đâu khi độc thoại?
Tuỳ cách dàn dựng. Nếu độc thoại là nhân vật tự nói với mình, diễn viên nhìn vào các điểm tưởng tượng cố định, thường cao hơn đầu khán giả một chút. Nếu vở chọn lối nói với khán giả, diễn viên có thể nhìn thẳng vào khán phòng như nói với một người bạn.
Có được nhìn khán giả khi diễn kịch không?
Trong kịch hiện thực thường là không, trừ khi vở cho phép như đoạn nói riêng hay người dẫn chuyện. Trong chèo, kịch Brecht và nhiều cách dựng Shakespeare, nhìn khán giả là một phần của lối diễn.
Cheating out là gì?
Là cách diễn viên mở người hơi quay về phía khán phòng thay vì đối mặt hoàn toàn với bạn diễn. Nhờ đó khán giả vẫn thấy được mặt và ánh mắt, trong khi hai nhân vật vẫn trông như đang nhìn nhau.
Vì sao diễn viên mới hay bị nói ánh mắt trống rỗng?
Vì họ hướng mắt về bạn diễn nhưng đầu đang nhớ thoại tiếp theo hoặc lo lắng, nên không thật sự thấy người kia. Tập quan sát chi tiết mới trên mặt bạn diễn và đọc phản ứng của họ sẽ giúp cái nhìn có hồn hơn.
Ánh mắt dẫn trọng tâm khán giả thế nào?
Khán giả có xu hướng nhìn theo hướng các nhân vật đang nhìn. Khi nhiều nhân vật cùng quay về một người, người đó thành trung tâm; khi một người nhìn đột ngột về phía cửa, khán giả cũng nhìn theo.
