Mặt nạ trung tính là chiếc mặt nạ không mang cảm xúc, không tuổi, không giới tính rõ rệt, được Jacques Lecoq dùng làm bài học nền tảng ở trường kịch của ông tại Paris. Đeo nó vào, diễn viên mất chỗ dựa quen thuộc nhất là gương mặt, nên mọi thói quen của cơ thể lộ ra hết. Mục đích không phải để diễn nhân vật "trung tính", mà để đưa cơ thể về trạng thái yên, tò mò, sẵn sàng — điểm xuất phát trước mọi vai.
Jacques Lecoq là ai
Jacques Lecoq (1921–1999) là người Pháp, xuất thân từ thể thao và thể dục — ông học và dạy giáo dục thể chất trước khi đến với sân khấu. Sau Thế chiến II, ông tham gia các nhóm kịch ở Pháp, rồi sang Ý làm việc nhiều năm, chủ yếu ở Padova và Milano. Ở Ý, ông tiếp xúc sâu với commedia dell'arte và gặp nhà điêu khắc Amleto Sartori, người làm mặt nạ da cho commedia và cũng là người tạc những chiếc mặt nạ trung tính đầu tiên theo ý tưởng của Lecoq.
Năm 1956, ông trở về Paris và mở École internationale de théâtre Jacques Lecoq. Trường tồn tại đến nay, học viên đến từ khắp thế giới. Chương trình chính kéo dài hai năm, đi từ chuyển động thường ngày tới các "vùng kịch" lớn: bi kịch với dàn đồng ca, commedia, bouffon, chú hề mũi đỏ.
Năm 1997, Lecoq xuất bản Le Corps poétique (Cơ thể thi ca), viết cùng Jean-Gabriel Carasso và Jean-Claude Lallias, bản tiếng Anh tên The Moving Body. Đây là nguồn nên đọc trước nhất, vì nó là lời của chính ông về phương pháp, ngắn và rõ.
Mặt nạ trung tính trông như thế nào
Đó là một mặt nạ trùm cả khuôn mặt, đường nét cân đối, không nhăn, không cười, không cau mày. Màu thường là da thuộc tự nhiên hoặc trắng ngà. Nó không phải gương mặt "vô cảm" kiểu lạnh lùng, mà là gương mặt đang ở trạng thái cân bằng: không có quá khứ đè lên, chưa có ý định gì cụ thể, nhưng tỉnh và mở.
Điểm quan trọng: mặt nạ trung tính không nói. Diễn viên đeo nó không dùng lời. Có thể nghe tiếng thở, tiếng bước chân, nhưng mọi thứ phải đi qua cơ thể.
Lecoq dùng mặt nạ trung tính làm cửa vào cho cả một họ mặt nạ khác: mặt nạ ấu trùng (larval masks, khối hình đơn giản, gốc từ lễ hội Basel ở Thuỵ Sĩ), mặt nạ biểu cảm, nửa mặt nạ commedia, và chiếc mặt nạ nhỏ nhất là cái mũi đỏ của chú hề.
Vì sao phải che mặt mới học được cơ thể
Người ta quen giao tiếp bằng mặt. Diễn viên mới lại càng dồn mọi thứ lên mặt: nhíu mày khi nghĩ, nhướn mày khi ngạc nhiên, cười để lấp chỗ ngượng. Còn bàn tay, vai, đầu gối thì gần như bỏ quên.
Che mặt đi, mọi thứ đảo ngược. Người xem phải đọc nhân vật từ toàn thân. Một cái vai nhô lên vì căng thẳng, một bàn tay mân mê vạt áo, một bước đi lệch trọng tâm — những thứ bình thường bị gương mặt che khuất bỗng trở nên ồn ào. Học viên đeo mặt nạ trung tính lần đầu thường ngạc nhiên vì thấy mình có nhiều "tật" đến thế.
Lecoq không đòi diễn viên trở thành trung tính mãi mãi. Ông coi đó là một điểm tham chiếu: biết mình đứng yên, cân bằng là thế nào thì mới biết mỗi nhân vật lệch khỏi điểm ấy ra sao. Một ông già, một người lính, một kẻ say — đều là những độ lệch có chủ ý so với trạng thái trung tính.
Các bài tập kinh điển với mặt nạ trung tính
Lecoq mô tả nhiều bài trong Le Corps poétique. Mỗi trường, mỗi thầy dạy có biến thể, nhưng mấy bài dưới đây gần như lớp nào cũng có.
Thức dậy
Diễn viên nằm, như đang ngủ. Rồi thức dậy, mở mắt nhìn thế giới như lần đầu tiên — không có ký ức về hôm qua, không có kế hoạch cho hôm nay. Bài tập này khó hơn tưởng: người ta luôn muốn "làm" một cái gì đó, vươn vai, dụi mắt. Mặt nạ trung tính chỉ thức dậy và nhìn.
Chuyến đi xuyên qua thiên nhiên
Bài nổi tiếng nhất. Diễn viên đi từ một khu rừng ra, qua một dòng sông, leo một vách núi, băng qua một đồng bằng, rồi tới biển. Không có cảnh trí, không có đạo cụ. Người xem phải thấy được rừng, thấy nước sông chảy xiết, thấy dốc núi, chỉ bằng cơ thể của người đi. Khi tới biển, nhân vật dừng lại và nhìn — chiều rộng của biển phải hiện ra trong tư thế đứng.
Chia tay
Đứng trên bến, tiễn một người đi xa trên con thuyền đang rời bờ. Không biết người đó là ai, chỉ biết khoảng cách lớn dần. Bài này dạy cách để cảm xúc nảy ra từ tình huống, chứ không do diễn viên bơm vào.
Đồng nhất với tự nhiên
Ở giai đoạn sau, học viên "trở thành" các yếu tố: nước, lửa, gió, đất, rồi đến vật liệu như giấy, kim loại, dầu. Lecoq tin rằng hiểu được nhịp của nước hay sự giòn của tờ giấy cũng là hiểu thêm về con người — người giận cũng bùng như lửa, người buồn cũng loang như nước.
Những quy tắc khi đeo mặt nạ
Lớp học mặt nạ thường giữ một vài nguyên tắc, một phần vì tôn trọng mặt nạ, một phần vì lý do thực tế:
- Cầm mặt nạ ở mép hoặc phần dây, không chạm tay vào mặt trước — dầu và mồ hôi làm hỏng da và lớp sơn.
- Đeo vào và tháo ra khi quay lưng lại người xem. Khoảnh khắc đeo mặt nạ là khoảnh khắc chuyển sang trạng thái khác, không trình diễn cái đó.
- Không nói khi đeo. Không đưa tay lên chạm mặt nạ khi đang diễn — làm thế là phá ảo giác ngay lập tức.
- Mặt nạ phải "đối diện" người xem đủ lâu. Quay đầu quá nhanh thì người xem không kịp đọc. Lecoq và các thầy sau ông hay nhắc diễn viên di chuyển đầu chậm hơn mức tự nhiên.
Từ mặt nạ trung tính tới các vùng kịch
Trong chương trình của Lecoq, mặt nạ trung tính chỉ là chặng đầu. Sau đó học viên đi qua nhiều "vùng" mà ông gọi là các lãnh địa kịch.
| Chặng | Công cụ chính | Học được gì |
|---|---|---|
| Chuyển động phân tích | Cơ thể trần, không mặt nạ | Cân bằng, đi, chạy, nhảy, kéo, đẩy |
| Mặt nạ trung tính | Mặt nạ trùm mặt, không lời | Trạng thái yên, mở; thoát thói quen |
| Mặt nạ biểu cảm, ấu trùng | Mặt nạ có tính cách | Xây nhân vật từ hình khối mặt nạ |
| Commedia dell'arte | Nửa mặt nạ da | Kiểu nhân vật, nhịp hài, ứng biến |
| Bi kịch, dàn đồng ca | Nhóm diễn viên chuyển động cùng nhau | Sức nặng của tập thể trên sân khấu |
| Bouffon | Thân hình phóng đại | Châm biếm, chế giễu quyền lực |
| Chú hề | Mũi đỏ | Thành thật với thất bại của chính mình |
Đường đi đó cho thấy ý đồ của Lecoq: bắt đầu từ chỗ không có gì, rồi thêm dần từng lớp phong cách. Diễn viên ra trường không theo một "kiểu Lecoq" cố định, mà có một cơ thể đủ tự do để vào bất cứ phong cách nào.
Dấu ấn của Lecoq trên sân khấu thế giới
Trường Lecoq không đào tạo diễn viên cho một nhà hát cụ thể, nhưng ảnh hưởng của nó rất rộng, nhất là với sân khấu hình thể (physical theatre) và kịch do tập thể sáng tạo. Một ví dụ hay được nhắc là nhóm Complicité ở London, do Simon McBurney — người từng học ở trường Lecoq — đồng sáng lập năm 1983. Nhiều nhóm kịch hình thể ở châu Âu, Mỹ Latinh, Úc cũng do cựu học viên lập ra.
Ở Việt Nam, mặt nạ trung tính chủ yếu được biết qua các buổi workshop do nghệ sĩ nước ngoài hoặc người từng học ở nước ngoài tổ chức, và qua giáo trình của một số lớp diễn xuất. Người quen với sân khấu truyền thống sẽ thấy điểm gặp gỡ: chèo, tuồng cũng đòi diễn viên kể cả một cuộc vượt sông, leo núi chỉ bằng cơ thể và vài đạo cụ ước lệ. Khác ở chỗ Lecoq không có bộ động tác mẫu; mỗi người tự tìm.
Góc nhìn hôm nay: tập gì khi chưa có mặt nạ
Mặt nạ trung tính đúng chuẩn do thợ làm mặt nạ chế tác, không phải thứ dễ mua. Nhưng tinh thần của nó tập được ngay:
- Đứng trung tính. Đứng hai chân rộng bằng hông, trọng lượng chia đều, tay buông, mắt nhìn thẳng ra xa. Giữ một phút. Quay video lại, xem có chỗ nào đang căng hay lệch.
- Diễn với mặt "tắt". Giữ gương mặt bình yên, không biểu cảm, rồi kể một chuyện nhỏ chỉ bằng cơ thể: chờ xe buýt trời mưa, tìm chìa khoá rơi. Nhờ bạn xem có hiểu không.
- Đi chuyến đi. Làm lại bài rừng – sông – núi – biển trong một khoảng trống. Không vội. Mỗi chặng ít nhất một phút.
- Đọc sách gốc. Le Corps poétique (bản tiếng Anh The Moving Body) mỏng, đọc trong vài buổi.
Một số thầy dùng mặt nạ tự làm bằng giấy bồi để tập. Được, nhưng nên giữ đường nét thật cân đối và trơn, tránh vẽ mắt, môi — chỉ một nét nhíu mày thôi là mặt nạ đã thành biểu cảm.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ trung tính là gì?
Là mặt nạ trùm cả mặt, đường nét cân đối, không thể hiện cảm xúc, tuổi hay tính cách. Jacques Lecoq dùng nó để diễn viên học cách biểu đạt bằng toàn thân và nhận ra các thói quen cơ thể của mình.
Trường Jacques Lecoq ở đâu, mở năm nào?
Trường mang tên École internationale de théâtre Jacques Lecoq, ở Paris, do Lecoq mở năm 1956. Chương trình chính kéo dài hai năm và nhận học viên quốc tế.
Ai làm ra chiếc mặt nạ trung tính đầu tiên?
Những chiếc mặt nạ trung tính đầu tiên do nhà điêu khắc người Ý Amleto Sartori tạc theo ý tưởng của Lecoq, khi hai người làm việc cùng nhau ở Ý. Sartori nổi tiếng với mặt nạ da cho commedia dell'arte.
Đeo mặt nạ trung tính có được nói không?
Không. Mặt nạ trung tính là mặt nạ câm, mọi biểu đạt đi qua cơ thể, bước chân và hơi thở. Lời nói chỉ được dùng ở các loại mặt nạ khác, như nửa mặt nạ commedia.
Sân khấu hình thể khác kịch nói thế nào?
Kịch nói lấy lời thoại làm trục chính. Sân khấu hình thể lấy chuyển động, hình ảnh và cơ thể diễn viên làm phương tiện kể chuyện chính, lời có thể ít hoặc không có. Trường Lecoq là một trong những nơi ảnh hưởng lớn tới dòng sân khấu này.
