Phóng giọng trong nhà hát không micro: hơi thở và cộng hưởng

Phóng giọng là làm cho lời nói của mình tới được người ngồi hàng ghế cuối mà vẫn rõ chữ, vẫn giữ được sắc thái, và không làm hỏng cổ họng. Nó không phải là hét. Diễn viên phóng giọng tốt dựa vào hai thứ: một luồng hơi đều được cơ thân mình nâng đỡ, và một bộ cộng hưởng (ngực, họng, miệng, mũi, xoang) mở ra để khuếch đại âm thanh thay cho micro.

Phóng giọng khác nói to ở chỗ nào

Hãy thử hai cách gọi một người đứng cuối sân. Cách thứ nhất: rướn cổ, nghiến hàm, đẩy tiếng ra từ họng. Tiếng to thật, nhưng chói, khó nghe chữ, và chỉ vài phút là rát cổ. Cách thứ hai: hít xuống sâu, nghĩ tới người đó, rồi để tiếng đi ra như một cái ném nhẹ. Tiếng có thể không to hơn bao nhiêu nhưng tới nơi, tròn và rõ.

Khác biệt nằm ở chỗ lực đến từ đâu. Khi nói to bằng họng, các cơ quanh thanh quản phải gồng lên để ép hai dây thanh vào nhau mạnh hơn. Khi phóng giọng, lực đến từ luồng hơi được điều khiển bởi cơ bụng, cơ liên sườn và cơ hoành; cổ họng giữ tương đối thả lỏng, còn độ vang do các khoang cộng hưởng gánh.

Thêm một điểm hay bị quên: phóng giọng là chuyện ý định chứ không chỉ chuyện âm lượng. Người nói muốn chạm tới người nghe ở xa thì cơ thể tự điều chỉnh hơi và độ mở miệng.

Hơi thở: cái nền của tiếng nói

Thở xuống, không thở lên

Kiểu thở phổ biến khi căng thẳng là thở ngực cao: vai nhô lên, ngực phồng, bụng hóp. Hơi vào ít, thoát nhanh, và cổ vai bị kéo căng ngay chỗ thanh quản cần thả lỏng. Diễn viên được dạy thở theo hướng ngược lại: khi hít vào, cơ hoành hạ xuống, bụng trên và hai bên sườn nở ra, vai đứng yên. Ở tư thế đứng thẳng thả lỏng, đặt hai tay lên hai bên xương sườn dưới và hít chậm, bạn sẽ thấy sườn nở sang ngang — đó là dấu hiệu hơi đã xuống đúng chỗ.

Giữ hơi đều khi nói

Hít đủ chưa phải là xong. Việc khó hơn là nhả hơi ra đều trong suốt một câu dài, để tiếng không bị hụt ở cuối câu. Lỗi kinh điển của diễn viên mới là câu thoại mở đầu thì vang, càng về cuối càng nhỏ, đúng chỗ thường chứa từ quan trọng nhất. Người ngồi xa chỉ nghe được nửa đầu.

Một bài tập quen thuộc: hít vào, rồi nhả hơi bằng một tiếng "xxx" kéo dài, đều như xì lốp xe, đếm thầm xem kéo được bao lâu mà không gồng. Sau đó thay "xxx" bằng tiếng "vvv" có rung, rồi bằng một câu thoại. Mục đích không phải lập kỷ lục số giây mà là cảm nhận cơ bụng và sườn từ từ khép lại để đẩy hơi, trong khi cổ không làm gì thêm.

Lấy hơi theo ý nghĩ

Trong vở diễn, chỗ lấy hơi nên trùng với chỗ ý nghĩ mới bắt đầu. Đánh dấu kịch bản bằng một vạch nhỏ ở những chỗ đó giúp tránh hai tật: lấy hơi giữa cụm từ làm vỡ nghĩa, và cố nói một mạch quá dài rồi hụt hơi.

Cộng hưởng: biến tiếng nhỏ thành tiếng vang

Tiếng phát ra từ dây thanh tự nó khá nhỏ và mỏng. Nó trở nên đầy đặn nhờ đi qua các khoang rỗng phía trên: họng, khoang miệng, khoang mũi. Mỗi khoang làm nổi lên một nhóm tần số khác nhau. Giáo viên giọng hay nói về "cộng hưởng ngực" (cảm giác rung ở xương ức khi nói giọng thấp), "cộng hưởng mặt" hay "mặt nạ" (rung quanh mũi, gò má, môi khi ngân "mmm"), và "cộng hưởng đầu" ở giọng cao. Về mặt sinh lý, ngực không thật sự là một bộ cộng hưởng như khoang miệng, nhưng cảm giác rung đó là mốc hữu ích để người tập định vị.

Trong nhà hát, tiếng có nhiều năng lượng ở dải tần trung – cao (vùng giúp phân biệt phụ âm và nguyên âm) sẽ "đi xa" hơn tiếng trầm đục. Vì vậy ngân "mmm" rồi mở ra "ma – me – mi – mo – mu", để cảm giác rung nằm phía trước mặt, là bài tập gần như trường nào cũng có. Tiếng nằm phía trước thì rõ và sáng mà không cần to.

Mở khoang miệng

Nhiều người nói gần như không mở hàm. Đứng trong phòng khách thì không sao, nhưng ra nhà hát thì tiếng bị nhốt lại. Bài tập: ngáp nhẹ để cảm giác phía sau họng mở rộng, giữ cảm giác đó rồi nói một câu.

Phụ âm: thứ làm nên độ rõ

Ở khoảng cách xa, nguyên âm mang độ vang, còn phụ âm mang nghĩa. Một câu nói vang mà nuốt phụ âm cuối thì khán giả nghe thấy "có tiếng" nhưng không hiểu chữ. Tiếng Việt có những phụ âm cuối như -t, -c, -p, -ch được phát âm kiểu khép lại mà không bật hơi ra; chúng rất dễ mất ở nhà hát. Diễn viên kịch nói phải làm rõ động tác khép đó — môi đóng dứt khoát ở "-p", lưỡi chạm rõ ở "-t" — mà không biến thành kiểu nói gằn từng chữ.

Thông lệ của nhiều đoàn là tập "đọc cho hàng ghế cuối": một người ngồi ở cuối khán phòng, diễn viên đứng trên sân khấu đọc thoại; người nghe giơ tay mỗi khi không nghe rõ một chữ.

Không gian cũng là một phần của giọng

Nhà hát cổ Hy Lạp ở Epidaurus nổi tiếng vì người ngồi bậc trên cùng vẫn nghe được tiếng nói từ sân khấu tròn bên dưới; các nghiên cứu âm học hiện đại cho rằng hàng ghế đá xếp bậc góp phần lọc bớt tiếng ồn tần số thấp. Dù giải thích chi tiết còn được bàn, bài học cho diễn viên thì rõ: mỗi khán phòng một khác.

Phòng có nhiều rèm, ghế bọc nệm, thảm sẽ "nuốt" tiếng, cần nhiều năng lượng hơn. Phòng trống tường cứng, như hội trường trường học, lại vang dội; nói nhanh và to ở đó thì các âm chồng lên nhau thành một khối ù. Một khán phòng đầy người cũng khác hẳn lúc trống, vì cơ thể và quần áo khán giả hút âm. Đoàn kịch có kinh nghiệm luôn dành thời gian cho diễn viên nói thử trong khán phòng thật trước buổi diễn, và nhắc nhau rằng đêm diễn sẽ "khô" hơn buổi tập.

Hướng mặt và vị trí đứng

Tiếng nói đi mạnh nhất về phía trước mặt. Quay lưng hoặc nói nghiêng hẳn vào cánh gà thì một phần lớn năng lượng đi sai hướng. Đó là lý do đạo diễn sân khấu hay bố trí diễn viên đứng chếch ba phần tư (mặt hướng một phần về khán giả) khi đối thoại, và nhắc diễn viên đừng nói câu quan trọng lúc đang đi ngược vào trong.

Sân khấu truyền thống Việt: một kho kinh nghiệm phóng giọng

Trước khi có loa, chèo diễn ở sân đình, tuồng diễn ở rạp tre, cải lương diễn ở rạp đông người — tất cả bằng giọng mộc. Nghệ nhân không học "cơ hoành" hay "cộng hưởng" theo thuật ngữ phương Tây, nhưng thực hành của họ chứa đúng những nguyên lý đó: giữ hơi dài cho câu hát, đưa tiếng ra phía trước, nhả chữ rõ. Riêng tuồng có lối nói lối và hát nói đòi hỏi hơi rất dày, tiếng rất vang. Điểm cần nhớ: giọng hát truyền thống có kỹ thuật riêng, không nên tự bắt chước khi chưa có thầy.

Những tật hay gặp và cách nhận ra

Khởi động giọng trước buổi diễn và chăm sóc giọng hằng ngày là phần việc riêng, quan trọng không kém; ở đây chỉ nhắc rằng không có kỹ thuật phóng giọng nào bù được một cái giọng đang mệt.

Một buổi tập phóng giọng mẫu cho người mới

1. Thả lỏng (3 phút): lắc vai, xoay cổ nhẹ, cúi người rũ xuống rồi cuộn từng đốt sống đứng lên.
2. Hơi (5 phút): hai tay đặt ở sườn, hít chậm cho sườn nở; nhả bằng "xxx" đều, rồi "vvv".
3. Cộng hưởng (5 phút): ngân "mmm" với môi khép nhẹ, cảm nhận rung ở môi và mũi; mở ra "ma – me – mi – mo – mu".
4. Khoảng cách (5 phút): nói một câu thoại cho người đứng cách 2 m, 5 m, rồi 15 m; giữ cổ thả lỏng, chỉ đổi ý định chạm tới người nghe.
5. Độ rõ (5 phút): đọc chậm một đoạn văn có nhiều phụ âm cuối -t, -c, -p, -ch; người nghe ở cuối phòng giơ tay khi không rõ.
6. Thoại thật (7 phút): nói đoạn thoại của vai mình ở âm lượng sân khấu, rồi nói lại thật nhỏ nhưng vẫn rõ — hai mức đều phải mang cùng ý nghĩa.

Nên tập đều mỗi ngày một chút hơn là dồn một buổi dài trước đêm diễn. Cơ thể cần nhiều tuần để thói quen thở mới thành tự nhiên.

Góc nhìn hôm nay: còn cần phóng giọng khi đã có micro?

Nhiều nhà hát nay gắn micro cài đầu cho diễn viên, nhất là nhạc kịch. Nhưng kịch nói ở khán phòng vừa và nhỏ, kịch học đường, sân khấu ngoài trời, buổi đọc kịch ở thư viện — phần lớn vẫn diễn giọng mộc. Ngay cả khi có micro, luồng hơi tốt và cộng hưởng tốt vẫn làm tiếng nói có sức sống hơn; micro chỉ khuếch đại cái đang có. Người muốn đi tiếp có thể tìm đọc Freeing the Natural Voice của Kristin Linklater và Voice and the Actor của Cicely Berry, hai cuốn kinh điển về giọng diễn viên, hoặc học trực tiếp với giáo viên thanh nhạc, giáo viên tiếng nói ở các trường đào tạo sân khấu.