Cicely Berry: cách nói thơ Shakespeare và nhịp iambic cho diễn viên

Cicely Berry (1926–2018) là giám đốc giọng nói của Royal Shakespeare Company (RSC) từ năm 1969, người đã dạy nhiều thế hệ diễn viên Anh cách nói thơ Shakespeare sao cho vừa đúng nhịp vừa như lời người thật. Cốt lõi cách dạy của bà: nhịp iambic và cấu trúc câu thơ không phải gông cùm mà là bản đồ dẫn tới ý nghĩ của nhân vật; diễn viên tìm ra bản đồ đó bằng cơ thể, qua những bài tập vận động khi nói.

Cicely Berry và Royal Shakespeare Company

Berry sinh ở Berkhamsted, Anh, học tại Central School of Speech and Drama ở London rồi ở lại dạy giọng. Năm 1969 bà về RSC, trở thành một trong những người đầu tiên giữ chức danh phụ trách giọng nói thường trực trong một đoàn kịch lớn, và gắn bó với đoàn tới cuối đời. Trước bà, việc luyện giọng ở nhà hát thường được xem là chuyện riêng của diễn viên hay chuyện phát âm "đẹp"; sau bà, giáo viên giọng thành một vị trí thường thấy trong ê-kíp dựng vở ở nhiều đoàn kịch.

Bà viết nhiều sách, quen thuộc nhất là Voice and the Actor (1973), The Actor and the Text và Text in Action. Ngoài nhà hát, bà còn mang bài tập văn bản tới trường học, nhà tù và các nhóm cộng đồng ở nhiều nước, với niềm tin rằng ngôn ngữ thơ không phải đặc quyền của người có học.

Nhịp iambic là gì, giải thích cho người không học tiếng Anh

Phần lớn lời thoại trong kịch Shakespeare viết bằng thơ không vần năm chân iambic (blank verse, iambic pentameter). Mỗi dòng có khoảng mười âm tiết, chia làm năm "chân"; mỗi chân gồm một âm nhẹ đứng trước một âm mạnh. Nhịp này nghe như tiếng tim: da-DUM, da-DUM, da-DUM, da-DUM, da-DUM.

Ví dụ quen thuộc, câu mở màn Đêm thứ mười hai:

If MU-sic BE the FOOD of LOVE, play ON

Đọc đúng nhịp, các từ quan trọng — music, food, love, on — tự rơi vào chỗ mạnh. Đó là điều Berry muốn diễn viên nhận ra: Shakespeare đã đặt sẵn trọng âm vào chỗ mang nghĩa.

Khi nhịp bị phá, đó là tín hiệu

Thú vị nhất là những dòng không đều. Câu nổi tiếng của Hamlet:

To be, or not to be: that is the question

có mười một âm tiết; âm cuối nhẹ, thừa ra, gọi là "đuôi nhẹ" (feminine ending). Nhiều người dạy thơ kịch xem những đuôi lửng như vậy là dấu vết của một ý nghĩ chưa khép, một tâm trạng chông chênh. Trong Macbeth, dòng "Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow" cũng kết thúc bằng âm nhẹ thừa. Còn trong Vua Lear, khi Lear ôm xác Cordelia, dòng thơ gồm năm chữ "never" lặp lại — nhịp bị lật ngược hẳn, mỗi chữ mạnh trước nhẹ sau, như nhịp tim đã đảo.

Những chỗ này là tranh luận muôn thuở của giới phê bình: Shakespeare cố ý hay chỉ do quy ước thời đó, bản in nào chính xác. Berry không đòi diễn viên trả lời câu hỏi học thuật; bà đòi họ cảm thấy chỗ gồ ghề và hỏi: nhân vật đang ra sao mà lời nói lệch đi như vậy.

Dòng thơ là một đơn vị suy nghĩ

Lời khuyên lặp đi lặp lại trong cách dạy của Berry và nhiều giáo viên RSC là tôn trọng cuối dòng. Không cần dừng hẳn, nhưng giữ năng lượng tới chữ cuối dòng thay vì để nó chìm, vì chữ cuối thường mang trọng lượng. Diễn viên quen nói kịch hiện thực hay nối các dòng vào nhau cho "tự nhiên", và vô tình làm mất cấu trúc lập luận của nhân vật.

Các yếu tố khác bà hay lưu ý:

• Chỗ ngắt giữa dòng (caesura): dấu phẩy, dấu hai chấm giữa dòng là chỗ ý nghĩ rẽ hướng.
• Dòng vắt (enjambment): câu chạy qua cuối dòng sang dòng sau — ý nghĩ đang dồn tới, không chờ được.
• Dòng chia đôi: một dòng mười âm tiết chia cho hai nhân vật — người sau phải đáp ngay, không có khoảng lặng.
• Đối chọi: Shakespeare viết bằng các cặp đối (to be / not to be). Tìm ra cặp đối là tìm ra lập luận.
• Âm thanh của từ: phụ âm cứng, nguyên âm dài, lặp âm đầu — chất liệu âm thanh góp phần làm nên nghĩa.

Những bài tập vận động nổi tiếng

Berry tin rằng nghĩa của văn bản không chỉ hiểu bằng đầu. Bà đưa diễn viên ra khỏi bàn đọc, bắt cơ thể tham gia. Các bài tập sau gắn liền với tên bà và được các trường kịch dùng rộng rãi:

Đi theo dấu câu

Diễn viên vừa đi vừa nói đoạn thoại; mỗi khi gặp dấu câu thì đổi hướng đi. Dấu phẩy, dấu chấm phẩy, dấu chấm đều là một khúc rẽ. Chỉ sau vài phút, người nói thấy rõ nhân vật nghĩ theo những bước ngắn dồn dập hay những mạch dài liền hơi. Một đoạn đầy dấu câu làm người đi xoay như chong chóng; đó chính là tâm trí rối bời của nhân vật.

Nói khi có sức cản

Diễn viên đẩy vào tường, kéo co với bạn diễn, hay cố đi trong khi bị người khác giữ lại, cùng lúc nói thoại. Sức cản vật lý buộc hơi thở xuống sâu và làm lời nói có mục đích: nhân vật cần vượt qua điều gì đó bằng lời. Sau đó bỏ sức cản đi, nhưng giữ cảm giác nỗ lực.

Nói thì thầm, nói từng chữ

Nói thì thầm cả đoạn buộc phụ âm phải rõ và cho thấy từ nào thật sự cần được nghe. Đi chậm qua đoạn thoại, chỉ nói to những từ khiến mình chú ý, giúp diễn viên tìm ra hình ảnh trong văn bản.

Một người nói, cả nhóm phản ứng

Trong bài tập nhóm, một người nói thoại; những người khác lặp lại hoặc phản ứng bằng cơ thể với một số từ nhất định (đại từ, từ chỉ hình ảnh, từ đối lập). Người nói buộc phải để ý tới từng từ và tới người nghe.

Shakespeare tiếng Việt: còn nhịp iambic không?

Người Việt diễn Shakespeare thường diễn qua bản dịch, mà bản dịch khó giữ nhịp năm chân iambic — tiếng Việt đơn tiết, có thanh điệu, nhịp thơ truyền thống dựa vào bằng – trắc và nhịp chẵn của lục bát hơn là trọng âm. Vì vậy áp dụng máy móc lý thuyết iambic vào bản dịch là không đúng chỗ.

Nhưng nhiều nguyên lý của Berry vẫn dùng được:

• Coi mỗi câu hay mỗi dòng dịch là một đơn vị ý nghĩ, giữ năng lượng tới cuối.
• Tìm cặp đối trong lời thoại — chúng thường được dịch giữ lại.
• Đi theo dấu câu để thấy nhịp suy nghĩ của nhân vật.
• Đọc đối chiếu với nguyên tác nếu có thể, để biết chỗ nào trong bản gốc nhịp bị phá, rồi tìm cách thể hiện sự chông chênh đó trong bản tiếng Việt bằng ngắt nghỉ.

Với diễn viên trẻ học tiếng Anh, tập vài đoạn Shakespeare nguyên tác theo bài tập của Berry còn là cách luyện trọng âm tiếng Anh khá hiệu quả.

Di sản và góc nhìn hôm nay

Cách dạy của Berry đã thay đổi lối nói Shakespeare ở Anh: từ kiểu ngâm du dương, chú trọng giọng đẹp, sang lối nói có mục đích, gắn với hành động và bạn diễn. Nhiều diễn viên nổi tiếng từng làm việc với bà ở RSC đã công khai ghi nhận ảnh hưởng của bà. Trang tư liệu của RSC còn lưu nhiều bài viết và video về cách bà làm việc trong phòng tập, đáng xem trước khi đọc sách.

Ai muốn bắt đầu có thể đọc Voice and the Actor (1973) cho phần nền tảng giọng, rồi The Actor and the Text cho phần văn bản. Một bài tập mang về ngay: chọn một sonnet hoặc một đoạn thoại Shakespeare, đi quanh phòng và đổi hướng ở mỗi dấu câu, rồi đứng yên nói lại — so sánh hai lần nói.