Viewpoints là gì: chín điểm nhìn của Anne Bogart cho diễn viên

Viewpoints là phương pháp luyện diễn viên lắng nghe không gian và thời gian trên sân khấu, do Anne Bogart và Tina Landau phát triển từ ý tưởng gốc của biên đạo múa Mary Overlie. Bản dành cho diễn viên gồm chín điểm nhìn hình thể, chia hai nhóm: thời gian (nhịp độ, độ dài, phản ứng động cảm, lặp lại) và không gian (hình dáng, cử chỉ, kiến trúc, quan hệ không gian, địa hình). Nó dạy cả nhóm diễn viên phản ứng với nhau tức thì, như một đàn chim đổi hướng cùng lúc.

Từ sáu điểm nhìn của Mary Overlie đến chín điểm nhìn

Gốc của Viewpoints là múa hậu hiện đại ở New York những năm 1970. Mary Overlie, biên đạo và giảng viên ở Đại học New York (NYU), đưa ra "Six Viewpoints": không gian, hình dáng, thời gian, cảm xúc, chuyển động và câu chuyện. Bà coi đó là sáu thứ chất liệu mà người làm sân khấu luôn sử dụng, dù có ý thức hay không.

Anne Bogart, đạo diễn sân khấu người Mỹ, cũng giảng dạy ở NYU thời đó, tiếp nhận ý tưởng này và cùng đạo diễn Tina Landau chuyển nó thành phương pháp tập cho diễn viên và đạo diễn. Họ chia nhỏ thời gian và không gian ra thành chín điểm cụ thể hơn, dễ dùng trong phòng tập. Năm 2005, hai người xuất bản The Viewpoints Book: A Practical Guide to Viewpoints and Composition — tài liệu chuẩn nhất hiện nay cho phiên bản này.

Năm 1992, Bogart cùng đạo diễn Nhật Tadashi Suzuki lập SITI Company (ban đầu là Saratoga International Theater Institute). Diễn viên SITI tập kết hợp cả Viewpoints lẫn phương pháp Suzuki, hai lối đối lập mà bổ sung nhau: một bên mềm, mở, ứng biến; một bên kỷ luật, dồn lực, bám đất.

Cần nhớ rằng Overlie về sau vẫn tiếp tục phát triển hệ thống sáu điểm nhìn của riêng bà, và bà có quan điểm khác Bogart ở nhiều chỗ. Khi đọc tài liệu, nên biết đang đọc Viewpoints của ai.

Chín điểm nhìn hình thể

Bogart và Landau còn đưa ra bộ điểm nhìn cho giọng nói (cao độ, âm lượng, âm sắc...) nhưng phần hình thể vẫn là phần được dạy rộng nhất.

Cử chỉ hành vi và cử chỉ biểu hiện

Trong chín điểm, "cử chỉ" là chỗ người học hay hỏi nhiều nhất vì nó được chia đôi:

• Cử chỉ hành vi (behavioral): thuộc về đời thật, người ta làm hằng ngày — gãi đầu, chỉ tay, vẫy tay chào, xem đồng hồ. Nó cho biết nhân vật là ai, ở thời nào, thuộc tầng lớp nào.
• Cử chỉ biểu hiện (expressive): không ai làm ngoài đời, nó thể hiện một trạng thái bên trong, một ý niệm trừu tượng như "khao khát", "tự do", "mất mát". Gần với cách múa dùng cơ thể.

Một cảnh hay thường có cả hai: nhân vật đang rót trà (hành vi), bỗng dừng lại, bàn tay vươn ra phía cửa sổ rồi khép lại (biểu hiện), rồi lại rót tiếp.

Một buổi tập Viewpoints diễn ra thế nào

Viewpoints học qua thực hành, không qua giảng. Buổi tập điển hình đi theo các bước sau.

Chạy và dừng cùng nhau

Cả nhóm đứng thành hàng, không ai ra hiệu, cùng chạy về phía trước rồi cùng dừng. Lần đầu luôn lộn xộn. Sau vài chục lần, nhóm bắt đầu "nghe" được nhau bằng mắt ngoại vi và cảm giác. Đây là bài làm nóng chú ý tập thể.

Lưới sàn

Diễn viên đi trên những đường tưởng tượng chạy song song và vuông góc như ô bàn cờ, chỉ được rẽ góc vuông. Giới hạn đó ép người ta chú ý tới địa hình, nhịp độ và quan hệ với người khác, thay vì đi lang thang.

Mắt mềm

Bogart gọi là "soft focus": mắt không dán vào một điểm, mà mở rộng tầm nhìn để thấy cả phòng cùng lúc. Có thể so với cái nhìn của người lái xe giỏi — vẫn nhìn đường phía trước nhưng biết xe nào đang vượt bên trái. Trên sân khấu, đó là cách để cả nhóm phản ứng với nhau mà không phải quay đầu nhìn.

Mở dần từng điểm nhìn

Người hướng dẫn gọi tên một điểm, ví dụ "kiến trúc", và nhóm chỉ chú ý tới đó trong vài phút: dựa tường, đi men theo vệt nắng, chui qua gầm bàn. Sau đó thêm điểm khác, cho tới khi cả chín điểm cùng "mở". Lúc này nhóm chuyển động như một bản ứng tác tập thể.

Bầy chim

Nhóm di chuyển như một đàn chim: người đứng đầu theo hướng nhìn sẽ dẫn, khi cả đàn quay sang hướng khác thì người mới ở đầu dẫn. Không ai được ra lệnh. Bài này rất đẹp khi quay video từ trên cao.

Composition: từ tập luyện sang tạo cảnh

Viewpoints thường đi kèm Composition — bài tập dựng cảnh ngắn trong thời gian rất hạn chế. Nhóm diễn viên được giao vài nguyên liệu bắt buộc (một khoảnh khắc im lặng dài, một lần cả nhóm chạy, một câu thoại từ kịch bản, một đồ vật bất ngờ) và chỉ có khoảng mười đến hai mươi phút để ghép thành cảnh. Không có thời gian bàn, chỉ có làm.

Bogart coi Composition là cách để diễn viên nghĩ như tác giả của cảnh, không chỉ là người được chỉ bảo. Với đạo diễn, các mảnh Composition là nguồn chất liệu: nhiều hình ảnh mạnh nhất của một vở diễn bắt đầu từ một bài tập vội vàng trong phòng tập.

Viewpoints dùng vào đâu

• Kịch dựng theo lối tập thể sáng tạo (devised theatre), nơi nhóm cùng làm ra vở thay vì đi từ kịch bản có sẵn.
• Kịch kinh điển nhiều người trên sân: cảnh đám đông, cảnh chiến trận, dàn đồng ca bi kịch Hy Lạp — Viewpoints giúp đám đông "sống" thay vì đứng làm nền.
• Kịch hiện thực: nghe lạ, nhưng nhiều diễn viên dùng để tìm nhịp chuyển động trong cảnh đời thường. Một cảnh gia đình ăn cơm được tăng sức sống khi diễn viên ý thức được nhịp độ và khoảng cách giữa họ.
• Lớp học: thầy cô dạy kịch ở trường dùng các bài chạy dừng, lưới sàn, bầy chim như bài tập sân khấu đầu giờ vì dễ hiểu và cả lớp cùng tham gia.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu thế nào

Viewpoints khó tự học một mình vì nó dựa trên phản ứng giữa nhiều người. Nhóm bốn, năm người là đủ để bắt đầu. Một khoảng sân, một phòng học kê dồn bàn ghế là đủ không gian.

1. Tuần đầu chỉ tập chạy và dừng cùng nhau, cùng mắt mềm. Đừng vội mở cả chín điểm.
2. Mỗi buổi chọn một hoặc hai điểm, ví dụ nhịp độ và quan hệ không gian.
3. Quay video từ góc cao. Xem lại, gọi tên những khoảnh khắc đẹp xuất hiện tự nhiên.
4. Khi đã quen, thử Composition năm phút với ba nguyên liệu bắt buộc.
5. Đọc The Viewpoints Book; nó viết như một sổ tay, có bài tập theo thứ tự.

Viewpoints không phải cách duy nhất để luyện chú ý tập thể, nhưng nó có một lợi thế: thuật ngữ rõ ràng, cả nhóm nói cùng một ngôn ngữ. Khi đạo diễn nói "cảnh này nhịp độ đều quá, cần thêm phản ứng động cảm", cả phòng hiểu ngay.