Phương pháp Suzuki là hệ thống luyện diễn viên do đạo diễn Nhật Bản Tadashi Suzuki xây dựng từ những năm 1970, lấy đôi chân và phần thân dưới làm gốc của mọi biểu đạt. Bài tập tiêu biểu là dậm chân mạnh theo nhạc, đi nhiều kiểu với đầu gối chùng, rồi đứng lặng giữ thăng bằng trong khi nói thoại. Mục tiêu là một cơ thể vững như cắm rễ xuống sàn, giữ được sức mạnh và sự tập trung ngay cả khi đứng yên.
Tadashi Suzuki và ngôi làng Toga
Tadashi Suzuki sinh năm 1939 ở tỉnh Shizuoka, Nhật Bản. Thập niên 1960, ông là một gương mặt của phong trào sân khấu nhỏ (shōgekijō) ở Tokyo — làn sóng các nhóm kịch trẻ muốn thoát khỏi kịch hiện thực kiểu phương Tây lẫn khuôn phép của sân khấu truyền thống. Ông đồng sáng lập nhóm Waseda Little Theatre năm 1966.
Năm 1976, nhóm của ông rời Tokyo về Toga, một làng núi hẻo lánh ở tỉnh Toyama, dựng nhà hát trong những ngôi nhà gỗ cũ. Năm 1982, ông tổ chức ở đây liên hoan sân khấu quốc tế đầu tiên của Nhật Bản. Nhóm sau đó đổi tên thành Suzuki Company of Toga (SCOT). Quần thể nhà hát ở Toga, trong đó có những công trình do kiến trúc sư Arata Isozaki thiết kế, nay là nơi tập và diễn của SCOT.
Các bài viết lý luận của ông được dịch sang tiếng Anh trong cuốn The Way of Acting (bản dịch của J. Thomas Rimer). Đây là nguồn trực tiếp nhất nếu muốn hiểu ông nghĩ gì, thay vì đọc lại qua lời kể của người khác.
Ý tưởng cốt lõi: văn hoá là cơ thể
Suzuki cho rằng xã hội hiện đại đã chuyển từ "năng lượng động vật" (sức của cơ thể con người) sang năng lượng máy móc, điện. Người ta không còn đi bộ xa, không gánh vác, không dậm đất. Cơ thể yếu đi thì khả năng biểu đạt cũng nghèo đi. Sân khấu, theo ông, phải là nơi khôi phục những khả năng cơ thể ấy.
Ông đặc biệt chú ý tới đôi chân. Trong Noh và Kabuki, bàn chân có ngữ pháp riêng: lối đi trượt sát sàn của Noh, những cú dậm sàn vang lên trong Kabuki. Suzuki không dạy lại Noh hay Kabuki, nhưng mượn ý tưởng rằng quan hệ giữa chân và mặt đất là nền móng của diễn xuất. Bàn chân chạm sàn thế nào thì cả cơ thể phía trên cũng mang chất ấy.
Điểm thứ hai là trọng tâm. Diễn viên Suzuki được luyện để giữ trọng tâm thấp, ổn định, dù phần trên cơ thể có chuyển động mạnh hay giọng nói vang lớn đến đâu. Khi trọng tâm vững, diễn viên có thể đứng yên rất lâu mà vẫn "sống" trên sân khấu — cái mà người xem cảm nhận là sức hút.
Các bài tập chính
Bài tập Suzuki có nhiều biến thể, mỗi giảng viên được SCOT đào tạo dạy có điều chỉnh. Dưới đây là những nhóm bài thường gặp.
Dậm chân
Diễn viên dậm mạnh xuống sàn theo nhạc có nhịp rõ, liên tục trong vài phút, thân trên giữ thẳng và yên, chỉ có chân làm việc. Âm thanh dậm phải đều và gọn. Bài này rèn sức bền, sự tập trung và cảm giác "nối đất".
Dậm chân và shakuhachi
Bài nổi tiếng nhất. Sau một đoạn dậm chân, khi nhạc đột ngột dừng, cả nhóm đổ xuống sàn. Rồi tiếng sáo shakuhachi vang lên, diễn viên từ từ đứng dậy, chậm đến mức gần như không thấy chuyển động, giữ cho cơ thể liền một dòng. Sự đối lập giữa bùng nổ và tĩnh lặng là bài học về kiểm soát năng lượng.
Các kiểu đi
Có nhiều kiểu đi: đi với đầu gối chùng thấp, đi trên mép ngoài bàn chân, đi trên mũi chân, đi trượt sát sàn, đi bằng gót. Mỗi kiểu thay đổi điểm tiếp đất và buộc cơ thể tìm thăng bằng mới. Thân trên không được lắc lư theo bước.
Tượng
Từ chuyển động mạnh, diễn viên dừng lại trong một tư thế và giữ hoàn toàn bất động. Cơ thể yên nhưng không chết — năng lượng vẫn chạy bên trong. Có khi người hướng dẫn yêu cầu nói một đoạn thoại trong lúc giữ tư thế khó.
Ngồi và đứng
Ngồi xuống và đứng lên thật chậm, không dùng tay, không để đầu gật lên xuống. Đơn giản trên giấy, nhưng làm đúng thì run chân sau vài lần.
Suzuki và Viewpoints: hai mặt của một bàn tập
Năm 1992, Suzuki cùng đạo diễn Mỹ Anne Bogart lập SITI Company ở Mỹ. Diễn viên của nhóm tập cả hai phương pháp. Lý do dễ hiểu khi đặt chúng cạnh nhau:
| Khía cạnh | Suzuki | Viewpoints |
|---|---|---|
| Chú ý vào | Bên trong cơ thể, trọng tâm, chân | Bên ngoài: không gian, thời gian, người khác |
| Tính chất | Kỷ luật, lặp lại, theo khuôn | Mở, ứng biến, tự do |
| Năng lượng | Dồn nén, mạnh | Lan toả, nhạy |
| Đơn vị tập | Cá nhân trong nhóm, cùng nhịp | Nhóm như một cơ thể chung |
| Kết quả mong muốn | Hiện diện vững, giọng khoẻ | Phản ứng tức thì, bố cục sống |
Một diễn viên chỉ có Suzuki dễ cứng; chỉ có Viewpoints dễ lỏng. Kết hợp hai bên cho ra một cơ thể vừa vững vừa nhạy.
Suzuki trên sân khấu: diễn bi kịch Hy Lạp và Shakespeare
Suzuki nổi tiếng thế giới với những vở dựng từ bi kịch Hy Lạp và Shakespeare: Những người đàn bà thành Troy, Dionysus dựa trên Bacchae của Euripides, Vua Lear, Macbeth. Diễn viên của ông nói thoại với âm lượng lớn và đều, đứng vững như tượng trong những khoảng dài, rồi chuyển động đột ngột. Người xem quen kịch hiện thực có khi thấy lạ, nhưng ai đã xem thường nhớ cảm giác sân khấu "nặng" theo nghĩa vật lý.
Chính vì thế, phương pháp Suzuki đặc biệt hợp với những vai lớn, thoại dài, cảm xúc ở mức cực điểm — những vai mà diễn viên hiện thực thường bị "đuối" giữa chừng.
Lưu ý an toàn khi tập
Suzuki là phương pháp nặng về thể lực. Một số điều cần biết trước khi thử:
- Đầu gối và cổ chân chịu lực lớn khi dậm chân và đi chùng gối. Người có chấn thương khớp, đau lưng nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu trước.
- Sàn phải là sàn gỗ hoặc sàn tập có độ đàn hồi. Dậm chân trên nền xi măng lâu ngày dễ đau gót, đau ống chân.
- Khởi động kỹ trước khi dậm. Bài đổ xuống sàn cần học cách hạ người an toàn từ người hướng dẫn, không lao người xuống.
- Học với người được đào tạo. SCOT và SITI Company có chương trình đào tạo giảng viên. Học qua video dễ làm sai tư thế, tích chấn thương mà không biết.
Góc nhìn hôm nay: lấy gì từ Suzuki khi tự tập
Không phải ai cũng có điều kiện học Suzuki bài bản. Nhưng có vài thói quen rút từ tinh thần của phương pháp mà diễn viên nào cũng dùng được, không cần dậm chân mạnh:
- Đứng thoại với đầu gối hơi chùng. Thử nói một đoạn độc thoại khi đầu gối hơi mềm, trọng lượng dồn xuống gót. So với lúc đứng khoá gối, giọng thường vững hơn.
- Đi chậm một đường thẳng. Đi thật chậm qua phòng, thân trên không lắc. Mười bước có thể mất một phút.
- Giữ tư thế kèm thoại. Đứng một chân hoặc giữ tư thế hơi khó, nói một đoạn thoại quen. Bài này cho thấy thăng bằng ảnh hưởng tới giọng thế nào.
- Đọc The Way of Acting để hiểu lý do phía sau, không chỉ bắt chước động tác.
Người làm sân khấu truyền thống Việt sẽ thấy điều quen: tuồng cũng đòi tấn chân vững, trọng tâm thấp, thoại vang mà không gào. Suzuki không phải tuồng, nhưng hai bên cùng tin một điều — giọng và thần thái bắt đầu từ chân.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp Suzuki là gì?
Là hệ thống luyện diễn viên của đạo diễn Nhật Tadashi Suzuki, tập trung vào chân, trọng tâm và sức bền. Các bài tiêu biểu gồm dậm chân theo nhạc, nhiều kiểu đi chùng gối và giữ tư thế bất động trong khi nói thoại.
Tadashi Suzuki là ai?
Ông là đạo diễn sân khấu Nhật Bản sinh năm 1939, đồng sáng lập Waseda Little Theatre, sau đó lập Suzuki Company of Toga ở làng Toga, tỉnh Toyama. Năm 1992 ông cùng Anne Bogart lập SITI Company ở Mỹ.
Bài dậm chân và shakuhachi là gì?
Diễn viên dậm chân mạnh theo nhạc một lúc, khi nhạc dừng thì đổ xuống sàn, rồi theo tiếng sáo shakuhachi từ từ đứng dậy thật chậm. Bài tập rèn khả năng chuyển từ bùng nổ sang kiểm soát tuyệt đối.
Phương pháp Suzuki có liên quan tới Noh và Kabuki không?
Có ảnh hưởng nhưng không phải là dạy lại Noh hay Kabuki. Suzuki mượn ý tưởng về tầm quan trọng của bàn chân và quan hệ với mặt sàn từ sân khấu truyền thống Nhật, rồi xây thành bài tập cho diễn viên hiện đại.
Người mới có nên tập Suzuki không?
Có thể, nhưng nên học với giảng viên được đào tạo và khởi động kỹ vì bài tập nặng cho đầu gối và cổ chân. Người có chấn thương khớp nên hỏi bác sĩ trước khi tập.
