Kỹ thuật Alexander là phương pháp học cách bỏ những thói quen căng cơ không cần thiết trong tư thế và cử động hằng ngày, do F. Matthias Alexander, một diễn viên ngâm thơ người Úc, tìm ra khi tự chữa chứng mất giọng của mình. Trường diễn dạy nó vì diễn viên cần một cơ thể "trống" trước khi khoác lên dáng dấp nhân vật, và vì căng cổ, căng vai là thứ bóp nghẹt giọng nói nhanh nhất. Đây là cách học về thói quen, không phải bài thể dục hay liệu pháp chữa bệnh.
Câu chuyện của F. M. Alexander
Frederick Matthias Alexander (1869–1955) sinh ở Tasmania, Úc. Cuối thế kỷ 19, ông làm nghề ngâm thơ và diễn độc thoại — một nghề biểu diễn phổ biến thời đó, đọc thơ và trích đoạn Shakespeare trước khán giả. Ông gặp một vấn đề nghiêm trọng: giọng khàn dần trong lúc diễn, có buổi mất hẳn. Bác sĩ khuyên nghỉ giọng; nghỉ thì đỡ, diễn lại thì tái phát.
Alexander suy luận: nếu nghỉ thì khỏi, diễn thì hỏng, vậy chắc chắn có điều gì đó ông làm khi diễn đã gây ra bệnh. Ông đặt gương, rồi nhiều tấm gương, để quan sát mình nói. Ông thấy mỗi lần chuẩn bị ngâm thơ, ông ngửa đầu ra sau, ép cổ xuống, hít hơi vào nghe rõ tiếng. Ông không hề biết mình làm thế — với ông, đó chỉ là "chuẩn bị nói".
Phần khó nhất là sửa. Ông nhận ra không thể chỉ "cố đứng đúng" — vì cảm giác của chính ông về thế nào là đúng đã sai. Cảm giác quen thuộc luôn kéo ông về thói quen cũ. Qua nhiều năm thử, ông tìm ra cách dừng phản ứng thói quen trước, rồi mới hành động. Giọng ông hồi phục. Ông chuyển sang dạy lại cho người khác, đầu tiên là các diễn viên, ca sĩ.
Năm 1904 ông sang London và dạy ở đó phần lớn quãng đời còn lại. Ông viết bốn cuốn sách, trong đó The Use of the Self (1932) kể lại chính quá trình tự quan sát nói trên — nên đọc cuốn này trước nếu muốn nghe lời ông.
Những khái niệm cốt lõi
| Thuật ngữ | Nghĩa | Trong phòng tập trông như thế nào |
|---|---|---|
| Sử dụng bản thân (use of the self) | Cách mình dùng cơ thể và tâm trí trong mọi hoạt động | Không chỉ khi tập, mà cả khi cầm điện thoại, xách túi |
| Kiểm soát cơ bản (primary control) | Quan hệ giữa đầu, cổ và lưng, ảnh hưởng tới toàn bộ cử động | Cổ không bó chặt, đầu không ép xuống hay ngửa ra |
| Kìm hãm (inhibition) | Dừng phản ứng thói quen trước khi hành động | Trước khi đứng dậy khỏi ghế, dừng một nhịp, không lao lên |
| Định hướng (direction) | Những ý nghĩ chỉ hướng cho cơ thể, không phải lệnh cho cơ bắp | Nghĩ "cổ tự do, đầu hướng lên, lưng dài ra và rộng ra" |
| Chạy theo đích (end-gaining) | Chăm chăm vào kết quả, bỏ qua cách làm | Cố nói to nên gồng cổ; cố khóc nên bóp mặt |
| Cảm giác không đáng tin (faulty sensory appreciation) | Cảm giác "thẳng", "thoải mái" có thể sai | Học viên tưởng mình đứng thẳng nhưng gương cho thấy nghiêng |
Cái hay của bảng này là nó không có chữ nào về "tư thế đúng". Alexander không dạy một tư thế mẫu. Ông dạy cách nhận ra mình đang gồng không cần thiết và thôi gồng.
Vì sao trường diễn dạy kỹ thuật Alexander
Giọng nói
Đây là lý do gốc. Gồng cổ, ép đầu xuống, nâng vai khi hít thở là những thói quen làm thanh quản bị bó và hơi thở nông. Diễn viên nói ba tiếng mỗi đêm, sáu đêm mỗi tuần, cần một cơ chế không tự làm hại mình. Nhiều giáo viên giọng nói cho diễn viên dạy song song với giáo viên Alexander.
Cơ thể "trung tính" trước khi vào vai
Ai cũng có dáng đi, dáng đứng riêng. Nếu diễn viên không biết dáng của mình, mọi nhân vật sẽ mang dáng ấy. Muốn đóng một ông già lom khom hay một võ quan đứng thẳng như cột, trước hết phải gỡ được dáng riêng ra. Kỹ thuật Alexander làm việc này — tương tự mục đích của mặt nạ trung tính ở trường Lecoq, nhưng đi bằng đường khác.
Căng thẳng sân khấu
Khi hồi hộp, phản ứng phổ biến nhất là co cổ, nhô vai, nín thở. Alexander dạy nhận ra sớm và dừng lại. Không chữa được hồi hộp, nhưng giúp hồi hộp không biến thành gồng.
Sức bền nghề nghiệp
Diễn viên làm việc với cơ thể nhiều năm. Ngã, nâng, đứng hàng giờ trên sân khấu, mang phục trang nặng. Một cách dùng cơ thể ít gồng sẽ đỡ hao mòn về lâu dài.
Kỹ thuật Alexander có mặt trong chương trình của nhiều trường kịch lớn ở Anh và Mỹ; ở một số nơi, nó là môn bắt buộc suốt năm đầu.
Một buổi học Alexander diễn ra thế nào
Buổi học thường là một kèm một, khoảng 30–45 phút. Không có bài tập nặng, không đổ mồ hôi.
- Hoạt động đơn giản. Ngồi xuống, đứng dậy khỏi ghế, đi vài bước, cầm một vật, nói một câu. Giáo viên quan sát cách học viên làm những việc rất bình thường đó.
- Dùng tay hướng dẫn. Giáo viên đặt tay nhẹ lên cổ, lưng, vai học viên để giúp cảm nhận chỗ đang gồng và gợi hướng thả lỏng. Đây là phần khó học qua sách nhất.
- Nằm bán ngửa. Nằm ngửa trên sàn, đầu kê vài cuốn sách, đầu gối co hướng lên trần, bàn chân đặt trên sàn. Tư thế này hay được dạy để tự làm ở nhà mỗi ngày mười đến hai mươi phút.
- Áp vào việc của mình. Với diễn viên, giáo viên có thể cho nói một đoạn thoại, đứng chờ ra sân khấu, cầm đạo cụ.
Giáo viên Alexander ở các hiệp hội lớn thường phải qua chương trình đào tạo khoảng ba năm. Khi tìm người học, nên hỏi họ được đào tạo và cấp chứng nhận ở đâu.
Bằng chứng khoa học nói gì
Kỹ thuật Alexander khởi đầu từ kinh nghiệm cá nhân, không phải phòng thí nghiệm. Về sau đã có nghiên cứu, chủ yếu về đau lưng và đau cổ. Một thử nghiệm ngẫu nhiên lớn ở Anh công bố trên tạp chí BMJ năm 2008 cho thấy các buổi học Alexander giúp giảm đau lưng mạn tính so với chăm sóc thông thường. Một số nghiên cứu khác về đau cổ cũng có kết quả tích cực.
Còn tác dụng với giọng nói hay với chất lượng diễn xuất thì phần lớn dựa trên kinh nghiệm của người dạy và người học, chưa có nhiều nghiên cứu đối chứng. Nói gọn: đây là phương pháp giáo dục về thói quen cơ thể, có ích cho nhiều người, nhưng không thay thế được thăm khám y tế. Ai bị đau kéo dài, khàn giọng kéo dài nên đi khám bác sĩ chuyên khoa trước.
Góc nhìn hôm nay: tự làm vài việc nhỏ
Kỹ thuật Alexander học tốt nhất với giáo viên. Nhưng có vài thói quen nhỏ ai cũng thử được ngay:
- Dừng trước khi đứng dậy. Lần tới đứng lên khỏi ghế, dừng một nhịp. Để ý xem cổ có giật ra sau không. Rồi đứng lên, để đầu dẫn đường đi lên và về phía trước.
- Nằm bán ngửa mười phút mỗi ngày. Không cần làm gì, chỉ để ý chỗ nào trên lưng đang chạm sàn, chỗ nào chưa.
- Quay video khi nói thoại. Xem chỗ đầu tiên của cơ thể chuyển động khi bắt đầu một câu. Nhiều người hất cằm hoặc nâng vai trước khi kịp nói chữ đầu.
- Nhìn điện thoại khác đi. Đưa điện thoại lên tầm mắt hơn thay vì gập cổ xuống. Thói quen này nhỏ nhưng lặp hàng trăm lần mỗi ngày.
- Đọc The Use of the Self. Sách ngắn, kể chuyện tự quan sát, đọc dễ hơn những cuốn còn lại của ông.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ thuật Alexander là gì?
Là phương pháp học cách nhận ra và bỏ những thói quen gồng cơ không cần thiết trong tư thế và cử động, đặc biệt ở vùng đầu, cổ và lưng. F. M. Alexander phát triển nó từ cuối thế kỷ 19 khi tự chữa chứng mất giọng.
F. M. Alexander là ai?
Frederick Matthias Alexander (1869–1955) là diễn viên ngâm thơ người Úc, sinh ở Tasmania. Ông chuyển sang London năm 1904, dạy phương pháp của mình ở đó và viết bốn cuốn sách, trong đó có The Use of the Self (1932).
Vì sao diễn viên học kỹ thuật Alexander?
Vì nó giúp giảm căng cổ và vai ảnh hưởng tới giọng nói, giúp diễn viên gỡ dáng riêng của mình trước khi vào nhân vật, và giữ cơ thể bền trong nghề. Nhiều trường kịch ở Anh và Mỹ đưa nó vào chương trình chính.
Kỹ thuật Alexander có chữa được đau lưng không?
Một thử nghiệm lớn đăng trên BMJ năm 2008 cho thấy nó giúp giảm đau lưng mạn tính. Tuy vậy nó là phương pháp giáo dục, không thay thế khám chữa bệnh; đau kéo dài cần đi khám bác sĩ.
Có tự học kỹ thuật Alexander qua sách được không?
Có thể hiểu nguyên lý và tập vài thói quen nhỏ qua sách. Nhưng phần hướng dẫn bằng tay của giáo viên là phần cốt lõi, nên muốn học thật thì nên tìm giáo viên được đào tạo bài bản.
