Dáng đi nhân vật: tuổi tác, nghề nghiệp, tâm trạng hiện qua bước chân

Dáng đi của nhân vật được tạo nên từ vài biến số đơn giản: trọng tâm đặt ở đâu, bộ phận nào dẫn bước, sải chân dài hay ngắn, nhịp nhanh hay chậm, bàn chân tiếp đất bằng gót hay mũi, tay đánh rộng hay bó. Đổi một hai biến số là nhân vật già đi chục tuổi, đổi nghề, đổi tâm trạng. Người xem đọc dáng đi rất nhanh, thường trước cả khi nhân vật mở miệng, nên đây là một trong những công cụ rẻ mà mạnh nhất của diễn viên.

Người xem đọc được gì từ một bước chân

Năm 1973, nhà tâm lý học Thuỵ Điển Gunnar Johansson làm một thí nghiệm nổi tiếng: gắn những đốm sáng nhỏ vào các khớp của một người mặc đồ tối, quay trong bóng tối. Ảnh tĩnh chỉ là một đám chấm vô nghĩa. Nhưng khi người đó bắt đầu đi, người xem lập tức nhận ra đó là một người đang bước. Các nghiên cứu tiếp theo theo hướng này cho thấy chỉ từ những chấm sáng đó, người ta còn đoán được khá nhiều về giới tính và trạng thái cảm xúc của người đi.

Năm 1987, nhóm của Joann Montepare công bố nghiên cứu cho thấy người xem nhận ra buồn, giận, vui, tự hào từ dáng đi khá chính xác: người buồn đi chậm, tay ít đánh; người giận bước nặng; người vui bước có nhịp nảy. Diễn viên không cần đọc nghiên cứu để biết điều này, nhưng nó xác nhận một điều quan trọng: khán giả là những người đọc dáng đi rất giỏi, kể cả khi họ không ý thức mình đang đọc. Một dáng đi sai sẽ bị cảm thấy là "sai sai", dù không ai gọi được tên.

Sáu biến số của một dáng đi

Ý tưởng "bộ phận dẫn" có gốc ở nhiều trường phái, trong đó Michael Chekhov nói về "trung tâm tưởng tượng" của nhân vật; ở đây chỉ dùng như một công cụ thực hành.

Tuổi tác trong bước chân

Lỗi phổ biến nhất của diễn viên trẻ đóng vai già là còng lưng và chống gậy rồi thôi. Người già thật không đi như vậy, hoặc không chỉ như vậy. Những thay đổi thật thường tinh tế hơn:

• Sải chân ngắn lại, bàn chân nhấc thấp hơn, có khi gần như lê.
• Đế bước rộng ra: hai bàn chân cách xa nhau hơn để giữ thăng bằng.
• Thời gian cả hai chân cùng chạm đất dài hơn — người già ít "bay" giữa hai bước.
• Đổi hướng chậm: quay người bằng nhiều bước nhỏ, không xoay trên một chân.
• Chuẩn bị trước khi đi: đứng dậy khỏi ghế rồi dừng một nhịp mới bước.

Ngược lại, trẻ nhỏ có trọng tâm cao (đầu to so với thân), bước nảy, hay chạy thay vì đi, đổi hướng đột ngột. Diễn viên người lớn đóng trẻ con nên tìm chất nảy và tò mò, không nên chỉ thu nhỏ người lại.

Với tuổi trung niên, đôi khi chỉ cần chậm lại một chút và cho trọng lượng dồn xuống gót nhiều hơn.

Nghề nghiệp để lại dấu trên dáng đi

Nghề in vào cơ thể sau nhiều năm. Diễn viên muốn tìm dáng cho nhân vật có nghề thì nên quan sát người thật làm nghề đó, nhưng có vài gợi ý chung:

• Người quen gánh: bước ngắn, nhanh, đều, đầu gối hơi chùng để giảm nảy, thân trên giữ yên. Bỏ đòn gánh đi, dáng ấy vẫn còn.
• Người đi biển: chân đứng rộng, thân hơi lắc theo nhịp như vẫn còn trên boong.
• Người làm ruộng lâu năm: bước chắc, bàn chân đặt cả bàn, quen đất mềm nên ít nhấc chân cao.
• Người làm văn phòng lâu năm: vai hơi đưa ra trước, cổ nghiêng về phía màn hình, đầu dẫn bước.
• Người từng trong quân ngũ, võ quan thời xưa: thân thẳng, gót chạm đất dứt khoát, nhịp đều.
• Người phục vụ bàn: đi nhanh mà thân trên yên, luồn lách giữa bàn ghế, mắt quét quanh.

Cần cẩn thận để dáng nghề không biến thành biếm hoạ. Một dấu nghề nhỏ, nhất quán, có tác dụng hơn nhiều chi tiết dồn đống.

Tâm trạng thay đổi dáng đi trong từng cảnh

Tuổi và nghề là nền ổn định của nhân vật. Tâm trạng là thứ thay đổi từ cảnh này sang cảnh khác, và dáng đi phải đổi theo. Một cách tập hữu ích là giữ nguyên nền rồi chỉ thay một hai biến số:

1. Vội: đầu dẫn, trọng tâm dồn về trước, nhịp nhanh, tay đánh ít vì đang nghĩ chuyện khác.
2. Do dự: nhịp không đều, có những bước dừng giữa chừng, có khi quay nửa người lại.
3. Buồn sau một tin dữ: chậm, trọng tâm thấp, tay buông, có thể lệch hướng không rõ đi đâu.
4. Đắc thắng: ngực dẫn, sải dài, chiếm nhiều không gian hơn mức cần.
5. Sợ bị phát hiện: mũi chân, nhịp ngắn, thân co, mắt liếc ngang.

Hãy để ý rằng một người già đang vội vẫn là người già: sải vẫn ngắn, chỉ nhịp tăng và đầu dẫn. Người mới tập hay để tâm trạng xoá mất nền, khiến nhân vật già đi rồi trẻ lại giữa các cảnh.

Trang phục và giày đổi dáng đi

Đây là điều nhiều diễn viên chỉ phát hiện ở buổi tổng duyệt có phục trang. Áo dài làm bước ngắn và gọn lại. Guốc mộc làm bước chắc và có tiếng. Giày cao gót đẩy trọng tâm về trước. Áo giáp, hia tuồng làm sải chân và cách xoay người khác hẳn. Bộ áo choàng dài đòi một cách quay người không vướng vạt.

Kinh nghiệm chung: tập với giày hoặc thứ gần giống giày của nhân vật càng sớm càng tốt. Nếu chưa có phục trang, mượn tạm một đôi tương tự. Cả dáng đi tìm được trong ba tuần có thể đổ vỡ khi xỏ chân vào đôi hia thật.

Sân khấu truyền thống Việt có hệ thống bước đi ước lệ riêng cho từng loại vai, khác hẳn cách tìm dáng đi theo quan sát đời thường như bài này nói.

Góc nhìn hôm nay: bài tập tìm dáng đi

Dáng đi tập được ở bất cứ đâu, không cần phòng tập.

1. Quan sát ngoài đường. Ngồi ở một bến xe buýt, một cổng chợ. Chọn một người, ghi vào sổ ba điều: bộ phận dẫn, sải chân, nhịp. Sau đó đi thử theo người ấy ở nhà (không đi theo người ta ngoài đường).
2. Đi đổi từng biến số. Đi tự nhiên qua phòng. Lần lượt chỉ đổi một biến số: bộ phận dẫn, rồi trọng tâm, rồi sải chân. Ghi lại cảm giác và hình ảnh nhân vật nảy ra.
3. Già đi từng năm. Đi qua phòng mười lần, mỗi lần già thêm mười tuổi. Đừng nhảy vào "ông già" ngay — tìm sự thay đổi dần dần.
4. Quay video, tắt tiếng. Nhờ người khác xem đoạn video dáng đi của mình và đoán nhân vật là ai, bao nhiêu tuổi, đang nghĩ gì. Nếu họ đoán đúng phần lớn, dáng đi đã làm được việc.
5. Giữ nhật ký dáng đi. Với một vai đang tập, ghi lại nền (tuổi, nghề) và thay đổi theo từng cảnh. Trước mỗi buổi diễn, đọc lại.