Đánh nhau trên sân khấu là nghệ thuật tạo ảo giác bạo lực mà không ai bị đau: cú tát không chạm mặt, cú đẩy do chính người bị đẩy tự lùi, cú ngã được tính trước từng điểm chạm sàn. Mọi cảnh như vậy phải được một biên đạo hành động (fight director) dựng và tập chậm nhiều lần, có kiểm tra trước mỗi buổi diễn. Diễn viên không tự nghĩ ra đòn, không "cho thật một chút cho đạt" — đó là con đường ngắn nhất tới chấn thương.
Vì sao không thể "đánh thật cho giống"
Người mới hay nghĩ rằng cảnh đánh nhau sẽ thật hơn nếu có va chạm thật. Thực tế ngược lại. Lý do đầu tiên là an toàn: một vở diễn chạy hàng chục, hàng trăm đêm; một cú tát "nhẹ" lặp lại mỗi đêm đủ để gây tổn thương tai, hàm, cổ. Lý do thứ hai là nghệ thuật: đòn thật thường nhanh và khó đọc, khán giả không kịp hiểu chuyện gì xảy ra. Đòn sân khấu được thiết kế để khán giả thấy và cảm được.
Một cảnh đánh nhau tốt là một cảnh kể chuyện: ai mạnh hơn lúc đầu, khi nào thế cờ đảo, ai cầu xin, ai bỏ chạy. Nó là thoại bằng cơ thể, không phải màn khoe võ.
Biên đạo hành động là ai
Biên đạo hành động (tiếng Anh: fight director; trong phim còn gọi là chỉ đạo võ thuật hoặc điều phối diễn xuất hành động) là người thiết kế và dàn dựng mọi cảnh bạo lực trên sân khấu, từ cái tát, cú đẩy, cú ngã cho tới đấu kiếm, ẩu đả đông người. Họ làm việc cùng đạo diễn để cảnh đánh phục vụ câu chuyện, và chịu trách nhiệm về an toàn.
Ở Anh và Mỹ, nghề này có tổ chức từ nửa sau thế kỷ 20. Society of American Fight Directors ở Mỹ thành lập năm 1977; ở Anh, Canada, Úc cũng có các hiệp hội tương tự cấp chứng nhận cho diễn viên và biên đạo theo từng cấp độ. Các trường kịch lớn thường có môn "stage combat" kèm kỳ thi kỹ năng.
Ở Việt Nam, sân khấu truyền thống có lối đánh võ ước lệ riêng được truyền trong nghề (tuồng, cải lương tuồng cổ có những màn đánh võ dàn dựng chặt chẽ). Kịch nói và phim hiện đại thì thường mời người có chuyên môn võ thuật hay đóng thế làm chỉ đạo hành động.
Những nguyên tắc nền tảng
Bài này không dạy đòn cụ thể — đòn phải học trực tiếp từ người hướng dẫn, trên sàn có thảm. Nhưng hiểu các nguyên tắc dưới đây giúp diễn viên biết mình đang làm gì và nhận ra khi có điều không an toàn.
| Nguyên tắc | Nghĩa là | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Ngoài tầm với | Hầu hết đòn tung ra ở khoảng cách không thể chạm tới người kia | Nếu ai đó lệch nhịp, đòn vẫn trượt vào không khí |
| Che bằng góc nhìn | Đòn được dựng theo góc mà khán giả không thấy khoảng trống giữa tay và mặt | Ảo giác nằm ở góc, không nằm ở va chạm |
| Người bị đánh làm chủ | Người nhận đòn tự tạo chuyển động bị đẩy, bị kéo, bị ngã | Người nhận biết cơ thể mình chịu được tới đâu |
| Tiếng động riêng | Âm thanh va chạm (knap) do một người tạo ra bằng tay, ăn khớp thời điểm | Tai khán giả tin vào tiếng nhiều hơn mắt |
| Nhìn nhau trước mỗi đòn | Hai người bắt mắt trước khi bắt đầu một chuỗi động tác | Xác nhận bạn diễn đã sẵn sàng |
| Phản ứng bán đòn | Cú đánh trông mạnh hay không phụ thuộc phần lớn vào phản ứng của người bị đánh | Người ra đòn có thể làm nhẹ, an toàn |
| Chậm hơn đời thật | Tốc độ biểu diễn thường chậm hơn đánh thật | Khán giả kịp đọc, diễn viên kịp kiểm soát |
Tát, đẩy, ngã: những thứ trông đơn giản nhất
Cái tát
Cái tát là cảnh bạo lực phổ biến nhất trên sân khấu kịch nói, và cũng hay bị coi thường nhất. Trong đa số trường hợp, biên đạo dựng tát không chạm: tay lướt qua trước mặt ở khoảng cách an toàn, tiếng "bốp" do một trong hai người tạo ra bằng tay, đầu người bị tát bật theo hướng đòn. Có những cách dựng tát có chạm, nhưng chỉ làm dưới hướng dẫn của biên đạo được đào tạo, với những vùng và lực đã được tính, không tự thử. Tuyệt đối không tát vào tai, mũi, mắt hay hàm.
Cú đẩy
Trên sân khấu, người đẩy thường chỉ đặt tay, còn người bị đẩy tự lùi hoặc tự ngã đúng lúc. Lực thật gần như bằng không. Khán giả thấy một cú đẩy mạnh vì người bị đẩy bật ra đầy đủ.
Ngã
Ngã sân khấu là kỹ thuật phải tập trên thảm, từ thấp lên cao, với người hướng dẫn. Nguyên tắc chung là hạ trọng tâm trước khi chạm sàn, để những phần cơ thể có nhiều cơ chạm sàn trước, bảo vệ đầu, khuỷu tay, đầu gối, xương cụt. Người mới không nên tự tập ngã từ tư thế đứng trên sàn cứng.
Túm tóc, bóp cổ
Những động tác trông nguy hiểm nhất này đều có cách dựng sao cho người bị túm, bị bóp giữ quyền kiểm soát hoàn toàn — chẳng hạn chính người "bị" giữ tay người kia áp vào đầu mình rồi tự tạo chuyển động. Đây là những đòn tuyệt đối phải học với biên đạo.
Quy trình tập một cảnh đánh
- Đọc cảnh cùng đạo diễn và biên đạo. Cảnh đánh nói gì về nhân vật? Kết thúc ra sao? Ai bị thương?
- Biên đạo dựng từng động tác, đánh số, thống nhất tên gọi cho mỗi đòn.
- Tập ở tốc độ đi bộ. Thật chậm, như quay chậm, cho đến khi cả hai thuộc lòng.
- Tăng dần tốc độ, chỉ khi biên đạo cho phép. Nhiều cảnh không bao giờ đạt tốc độ thật.
- Thêm thoại, âm thanh, tiếng thở, phản ứng. Lúc này cảnh mới bắt đầu có hồn.
- Tập trên sân khấu thật, với ánh sáng, phục trang, giày thật — áo choàng dài, giày trơn có thể làm hỏng một cú né đã tập kỹ.
- Kiểm tra trước mỗi buổi diễn. Nhiều đoàn có "fight call": trước giờ mở cửa, các cặp đánh nhau tập lại cảnh ở tốc độ chậm rồi nửa tốc độ, kiểm tra sàn, đạo cụ.
Nếu diễn viên đau, mệt, hoặc có điều gì không ổn, phải được quyền dừng hoặc làm nhẹ đi mà không bị trách. Một từ dừng chung (ví dụ "dừng" hoặc "hold") nên được thống nhất từ buổi đầu.
Đạo cụ vũ khí
Kiếm, gậy, dao, súng giả đều có quy định riêng. Kiếm sân khấu là kiếm cùn, được kiểm tra trước mỗi buổi. Dao thường là dao nhựa hoặc lưỡi rút vào cán. Súng sân khấu là lĩnh vực đặc biệt nguy hiểm — kể cả súng bắn đạn giả cũng có thể gây chết người ở cự ly gần — nên luôn do người có chuyên môn phụ trách, không ai được tự ý cầm. Đạo cụ vũ khí cần một người quản lý, giao tận tay diễn viên và thu lại ngay sau cảnh.
Đóng thế các pha nguy hiểm trên phim (nhảy từ cao, cháy, va chạm xe) là một nghề riêng, khác với đánh nhau sân khấu.
Góc nhìn hôm nay: diễn viên nên làm gì
- Nếu nhóm kịch có cảnh đánh mà không có biên đạo: tìm một người có chuyên môn, có thể là huấn luyện viên võ thuật có kinh nghiệm sân khấu hoặc diễn viên đóng thế. Nếu không tìm được, nên dựng lại cảnh sao cho bạo lực diễn ra ngoài sân khấu hoặc trong bóng tối, chỉ để lại hậu quả.
- Kịch học đường: hạn chế tối đa cảnh đánh nhau có động chạm. Một cú đẩy nhẹ được dựng chậm, một tiếng động phía cánh gà, một cảnh đứng hình là đủ. Học sinh không nên tự dựng đòn.
- Học bài bản: nhiều trường sân khấu, trung tâm đào tạo diễn viên có lớp diễn hành động. Hỏi rõ người dạy được đào tạo ở đâu.
- Tập phần diễn: tập phần không cần động chạm — hơi thở, tiếng kêu, phản ứng của cơ thể khi bị đòn. Đây là thứ làm cảnh đánh trở nên thật, và tập được an toàn ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên có bị đánh thật khi đóng cảnh tát không?
Phần lớn cảnh tát trên sân khấu được dựng không chạm: tay lướt qua ở khoảng cách an toàn, tiếng tát do diễn viên tạo bằng tay, đầu người bị tát bật theo. Những cách dựng có chạm chỉ được làm dưới hướng dẫn của biên đạo hành động.
Biên đạo hành động (fight director) là gì?
Là người thiết kế, dàn dựng và chịu trách nhiệm an toàn cho các cảnh bạo lực trên sân khấu hay màn ảnh, như tát, đẩy, ngã, đấu kiếm. Họ phối hợp với đạo diễn để cảnh đánh kể đúng câu chuyện.
Fight call là gì?
Là buổi kiểm tra ngắn trước mỗi suất diễn, khi các diễn viên có cảnh đánh nhau tập lại toàn bộ động tác ở tốc độ chậm rồi vừa. Nó giúp kiểm tra sức khoẻ, sàn diễn, đạo cụ và nhắc lại trình tự.
Học sinh dựng kịch có cảnh đánh nhau thì nên làm thế nào?
Nên hạn chế tối đa động chạm, chuyển bạo lực ra ngoài sân khấu hoặc dùng cảnh đứng hình, âm thanh, ánh sáng để gợi. Nếu bắt buộc có động tác, cần người lớn có chuyên môn dựng và giám sát.
Vì sao cảnh đánh trên sân khấu chậm hơn đánh thật?
Vì khán giả cần thời gian để đọc và cảm được từng đòn, còn diễn viên cần kiểm soát để không ai bị thương. Một cảnh đánh được dựng rõ ràng, có phản ứng tốt, trông mạnh hơn nhiều so với đòn nhanh mà khó đọc.
