Trước khi diễn một đoạn độc thoại, diễn viên phải trả lời một câu: mình đang nói với ai. Có ba lựa chọn chính — nói với một nhân vật khác (có mặt hoặc tưởng tượng), nói với chính mình, hoặc nói thẳng với khán giả — và mỗi lựa chọn kéo theo một cách nhìn khác. Độc thoại không có người nhận rõ ràng là độc thoại "đọc bài": đủ chữ, đủ cảm xúc, nhưng không đi tới đâu.
Độc thoại là gì: hai kiểu cần phân biệt
Trong tiếng Việt, "độc thoại" dùng chung cho hai hiện tượng mà tiếng Anh tách riêng:
- Monologue: một nhân vật nói một đoạn dài, thường có người khác trên sân khấu nghe. Ví dụ: một người cha giảng giải cho con, một luật sư nói trước toà.
- Soliloquy: nhân vật ở một mình (hoặc coi như một mình) và nói ra suy nghĩ của mình. Đây là kiểu độc thoại nổi tiếng trong kịch Shakespeare: "To be, or not to be" của Hamlet, "Is this a dagger which I see before me" của Macbeth.
Hai kiểu này đặt ra câu hỏi "nói với ai" rất khác nhau. Monologue thì người nghe đã có sẵn; việc của diễn viên là làm cho người nghe đó thật sự quan trọng. Soliloquy thì người nghe phải được chọn — và đó là một quyết định diễn xuất lớn.
Ba lựa chọn người nghe
Nói với một người
Kể cả trong soliloquy, diễn viên có thể chọn hướng lời nói tới một người vắng mặt: người yêu đã mất, kẻ thù, đấng tối cao. Macbeth nói với con dao găm hiện ra trước mắt — một vật ông tưởng tượng thấy. Lựa chọn này cho độc thoại một đích cụ thể và giữ nó trong thế giới của vở kịch.
Nói với chính mình
Nhân vật tranh luận với chính mình: một phần muốn làm, một phần sợ hãi. Diễn viên có thể chia hai "phe" đó ra hai hướng trong không gian, đổi hướng khi lập luận đổi chiều. Lựa chọn này hợp với những đoạn đang giằng xé, nhưng dễ trượt sang vòng thu mình — giọng nhỏ dần, mắt nhìn xuống, khán giả bị bỏ ngoài.
Nói với khán giả
Nhân vật quay ra nói thẳng với người xem, như với bạn tâm giao, đồng phạm hay quan toà. Giới nghiên cứu sân khấu thời Elizabeth cho rằng ở nhà hát ngoài trời thời đó, nơi khán giả đứng sát sân khấu dưới ánh sáng ban ngày, diễn viên rất có thể nói soliloquy thẳng với khán giả; tuy vậy đây vẫn là chuyện bàn luận chứ không có ghi chép chắc chắn. Ngày nay nhiều đạo diễn dàn dựng Shakespeare chọn cách này, và hiệu quả thường bất ngờ: khán giả trở thành người nhân vật cần thuyết phục.
Sân khấu chèo của ta có lối tương tự từ lâu: nhân vật bước ra tự giới thiệu, kể hoàn cảnh, giãi bày trực tiếp với người xem. Lối nói thẳng với khán giả này là một quy ước quen thuộc của sân khấu truyền thống chứ không phải phát minh của kịch hiện đại.
| Người nghe | Mắt nhìn | Hợp với | Nguy cơ |
|---|---|---|---|
| Một người cụ thể | Một điểm cố định (vị trí người đó) | Lời trách, lời cầu xin, lời từ biệt | Nhìn chằm chằm một điểm, cứng người |
| Chính mình | Đổi hướng theo từng ý, nhìn vào khoảng không gần | Giằng xé, ra quyết định | Thu mình, khán giả mất kết nối |
| Khán giả | Những khuôn mặt thật trong khán phòng | Thú nhận, rủ rê, lý lẽ | Thành diễn thuyết, mất đời sống nội tâm |
Nhìn về đâu: chuyện mắt trong độc thoại
Ánh mắt là thứ lộ ra rõ nhất lựa chọn người nghe. Một số nguyên tắc thực hành:
- Nói với người vắng mặt: đặt người đó ở một vị trí cụ thể trong không gian và nhìn đúng chỗ đó mỗi lần nói với họ. Đừng đặt họ thấp quá (mặt cúi xuống) hay khuất phía sau.
- Nói với chính mình: mắt thường không nhìn ai, mà nhìn vào những hình ảnh nhân vật đang nghĩ tới. Khi nhân vật "thấy" ký ức, mắt có thể nhìn xa; khi đang cân nhắc, mắt di chuyển.
- Nói với khán giả: nhìn thật vào người xem, từng người, như đang nói chuyện. Đừng nhìn chung chung vào khoảng tối trên đầu khán phòng — đó là nửa vời giữa hai lựa chọn.
Độc thoại trong buổi thử vai
Thử vai là trường hợp đặc biệt. Lời khuyên phổ biến trong nghề là không nhìn thẳng vào người chấm thử vai như thể họ là nhân vật đối diện, trừ khi được yêu cầu — họ cần quan sát mình, không phải đóng vai người nghe. Thay vào đó, đặt người nghe tưởng tượng ở ngang tầm mắt, hơi lệch sang bên hoặc ngay phía trên đầu họ, để khuôn mặt mình vẫn hướng về phía bàn chấm. Nếu không chắc, cứ hỏi trước: "Tôi có thể nói với anh chị được không, hay nên dùng một điểm tưởng tượng?"
Vì sao nhân vật nói, và vì sao nói ngay lúc này
Một độc thoại sống khi nhân vật cần nói. Trước khi tập, hãy trả lời:
- Chuyện gì vừa xảy ra ngay trước đoạn độc thoại? Độc thoại hiếm khi bắt đầu từ con số không; nó thường là phản ứng.
- Nhân vật muốn gì từ người nghe đã chọn? Thuyết phục, được tha thứ, hiểu ra một điều, đi tới một quyết định.
- Điều gì cản trở? Nếu không có trở ngại, nhân vật đã nói một câu là xong.
- Cuối đoạn, điều gì đã thay đổi? Một độc thoại hay là một cuộc chuyển động: nhân vật bước ra khác lúc bước vào.
Đoạn "To be, or not to be" là ví dụ: Hamlet cân nhắc giữa chịu đựng và hành động, giữa sống và chết, rồi bị cắt ngang khi thấy Ophelia. Diễn viên nào đóng đoạn này cũng phải chọn: Hamlet đang tự hỏi mình, đang hỏi khán giả, hay biết có người đang nghe lén? Mỗi lựa chọn cho ra một đoạn độc thoại khác.
Chia đoạn và giữ nhịp
Độc thoại dài dễ thành một khối đều đều. Cách xử lý phổ biến là chia đoạn theo những lần ý nghĩ đổi hướng — mỗi đoạn một "nhịp" với mục tiêu nhỏ riêng. Mỗi chỗ chuyển nhịp là cơ hội đổi hướng nhìn, đổi tư thế, đổi tốc độ. Không phải mọi chuyển nhịp đều cần di chuyển; đôi khi chỉ cần một hơi thở mới.
Lưu ý thêm về nhịp: độc thoại cần những khoảng lặng, nhưng khoảng lặng phải chứa ý nghĩ. Lặng để "tỏ ra sâu sắc" sẽ làm khán giả sốt ruột; lặng vì nhân vật đang thật sự tìm câu trả lời thì giữ được họ.
Những lỗi hay gặp
- Không có người nghe: diễn viên "trình bày" cảm xúc vào khoảng không.
- Cảm xúc một màu: buồn từ đầu đến cuối, giận từ đầu đến cuối, không có chuyển động.
- Đi lại liên tục: di chuyển không có lý do, như để lấp đầy thời gian.
- Nhìn chằm chằm một điểm suốt đoạn: mắt chết, mặt cứng.
- Bắt đầu quá đột ngột: không có khoảnh khắc chuẩn bị trước câu đầu. Một nhịp thở, một lần nhìn lên, đủ để khán giả biết nhân vật đang ở đâu.
Góc nhìn hôm nay
Kịch hiện đại và phim ảnh cũng có độc thoại: lời kể của người dẫn chuyện, nhân vật nói thẳng vào ống kính, đoạn thú nhận dài trong phim truyền hình. Câu hỏi "nói với ai" vẫn y nguyên. Người muốn thực hành có thể chọn một đoạn soliloquy của Shakespeare trong bản dịch tiếng Việt, rồi diễn ba lần với ba người nghe khác nhau, ghi hình lại và so sánh. Thường chỉ sau ba lần như vậy, diễn viên tự biết lựa chọn nào làm đoạn văn sống dậy.
Câu hỏi thường gặp
Độc thoại trên sân khấu nên nói với ai?
Có ba lựa chọn chính: một nhân vật khác (có mặt hoặc tưởng tượng), chính mình, hoặc khán giả. Mỗi lựa chọn dẫn tới cách nhìn và năng lượng khác nhau. Điều quan trọng là phải chọn một người nghe rõ ràng chứ không nói vào khoảng không.
Monologue và soliloquy khác nhau thế nào?
Monologue là đoạn nói dài của một nhân vật, thường có nhân vật khác nghe. Soliloquy là khi nhân vật ở một mình và nói ra suy nghĩ của mình, như các đoạn nổi tiếng của Hamlet hay Macbeth. Tiếng Việt thường gọi chung cả hai là độc thoại.
Khi diễn độc thoại thử vai nên nhìn vào đâu?
Lời khuyên phổ biến là không nhìn thẳng vào người chấm như thể họ là nhân vật, trừ khi được yêu cầu. Hãy đặt người nghe tưởng tượng ngang tầm mắt, hơi lệch hoặc ngay phía trên đầu bàn chấm, để mặt vẫn hướng về họ. Nếu không chắc, hỏi trước là cách lịch sự nhất.
Hamlet nói "To be, or not to be" với ai?
Vở kịch không chỉ định, nên các đạo diễn và diễn viên tự chọn. Có bản cho Hamlet tự hỏi chính mình, có bản cho chàng nói thẳng với khán giả, có bản ngụ ý chàng biết mình đang bị nghe lén. Mỗi lựa chọn làm đoạn độc thoại mang một nghĩa khác.
Làm sao để đoạn độc thoại dài không bị đều đều?
Chia đoạn theo những lần ý nghĩ của nhân vật đổi hướng, mỗi đoạn có một mục tiêu nhỏ. Ở mỗi chỗ chuyển, đổi hướng nhìn, tốc độ hoặc tư thế khi có lý do. Hãy chắc rằng cuối đoạn nhân vật đã khác lúc bắt đầu.
