Giọng vùng miền nên giữ khi quê quán là một phần của nhân vật và câu chuyện — người Huế trong một vở về Huế, cô gái miền Tây trong phim về sông nước. Nên sửa hoặc trung hoà khi giọng riêng của diễn viên không khớp với nhân vật, khi nó làm khán giả khó nghe chữ, hoặc khi vở diễn đặt trong một thế giới không gắn với vùng nào. Trong mọi trường hợp, giọng là lựa chọn của vai, không phải thói quen của người diễn.
Ba vùng giọng lớn và những khác biệt dễ nhận
Các nhà phương ngữ học thường chia tiếng Việt thành ba vùng lớn: Bắc, Trung, Nam, và bên trong mỗi vùng còn nhiều giọng nhỏ. Vùng Trung đặc biệt đa dạng — giọng Nghệ Tĩnh, giọng Huế, giọng Quảng, giọng Bình Định – Phú Yên nghe khác nhau rõ rệt. Khác biệt nằm ở ba tầng:
| Tầng | Ví dụ | Độ khó khi học |
|---|---|---|
| Thanh điệu | Giọng Nam gộp hỏi – ngã; nhiều giọng miền Trung có hệ thanh khác hẳn giọng Bắc | Khó nhất, cần nghe nhiều |
| Phụ âm, nguyên âm | Giọng Hà Nội không phân biệt tr/ch, s/x, đọc r, d, gi như nhau, trong khi nhiều giọng Trung vẫn phân biệt; giọng Nam đọc v, d, gi gần nhau và gộp nhiều cặp vần cuối như -n/-ng, -t/-c | Trung bình, học được bằng luyện từng cặp |
| Từ vựng | mô, tê, răng, rứa (Trung); hông, nghen, tui (Nam); ạ, nhé, thế (Bắc) | Dễ nhất, nhưng dễ bị dùng quá tay |
Bảng trên chỉ là phác thảo. Mỗi đặc điểm có ngoại lệ, và giọng người trẻ thành phố đang thay đổi nhanh. Người cần tư liệu đáng tin có thể tìm sách phương ngữ học, ví dụ công trình Phương ngữ học tiếng Việt của Hoàng Thị Châu.
Sân khấu truyền thống gắn với giọng vùng
Trước khi bàn chuyện giữ hay sửa trong kịch hiện đại, nên nhớ rằng nhiều loại hình sân khấu Việt sinh ra từ một vùng và mang giọng vùng đó như một phần bản sắc. Chèo gắn với đồng bằng Bắc Bộ; tuồng Bình Định (vùng đất nay thuộc tỉnh Gia Lai) nổi tiếng với chất giọng riêng; cải lương sinh ra ở Nam Bộ và hát nói bằng giọng Nam. Đem cải lương diễn bằng giọng Bắc hay chèo bằng giọng Nam là đổi luôn tính chất loại hình. Ở đây, giọng không phải lựa chọn mà là quy ước của nghề.
Khi nào nên giữ giọng vùng
Quê quán là một phần của nhân vật
Nhân vật được viết là người một vùng cụ thể, và điều đó có ý nghĩa trong câu chuyện: người Nghệ ra Hà Nội lập nghiệp, cô gái miền Tây lên thành phố, ông giáo Huế về hưu. Giọng là cách nhanh nhất cho khán giả biết họ từ đâu tới, và đôi khi là nguồn của xung đột (bị chê "nói giọng nhà quê", bị hiểu lầm vì một từ địa phương).
Không gian câu chuyện là một vùng
Một bộ phim lấy bối cảnh làng quê miền Tây mà mọi nhân vật nói giọng Hà Nội sẽ mất ngay cảm giác thật. Khán giả Việt rất nhạy với giọng; họ có thể bỏ qua một đạo cụ sai thời, nhưng hiếm khi bỏ qua một giọng sai vùng.
Giọng là chất liệu diễn xuất
Có những vai mà giọng gánh rất nhiều cảm xúc: sự chân chất, sự kiêu hãnh, sự cô độc của người xa quê. Diễn viên có giọng vùng tự nhiên đôi khi mang tới cho vai một chiều sâu mà người học giọng khó bắt chước.
Khi nào nên sửa hoặc trung hoà
- Giọng diễn viên không khớp với nhân vật: diễn viên người Huế đóng một cô gái Sài Gòn; diễn viên Bắc đóng ông lão Nam Bộ. Giữ giọng gốc lúc này là thói quen, không phải lựa chọn.
- Khán giả khó nghe chữ: một số giọng vùng có thanh điệu, từ vựng mà khán giả vùng khác khó theo. Nhân vật vẫn có thể mang dấu vết giọng vùng ở vài chữ, vài thanh, nhưng không đặc tới mức phải có phụ đề.
- Vở diễn không gắn với vùng nào: bản dịch kịch nước ngoài, kịch phi lý, kịch ngụ ngôn. Nhiều đoàn chọn một giọng thống nhất để giọng vùng không kéo khán giả về một nơi cụ thể không có trong vở.
- Cả đoàn diễn cần đồng bộ: trong một gia đình nhân vật, cha mẹ nói giọng Bắc mà con nói giọng Nam thì phải có lý do trong câu chuyện.
"Trung hoà" không có nghĩa là xoá sạch. Một hướng dễ làm là giữ thanh điệu và cách phát âm gần với giọng phổ biến của khán giả, bỏ bớt từ địa phương khó hiểu, nhưng vẫn để nhịp nói và vài từ đặc trưng làm dấu.
Học một giọng vùng không phải của mình
- Nghe người thật, nhiều giờ: tìm người vùng đó, cùng tuổi, cùng tầng lớp với nhân vật. Giọng một bà cụ ở chợ khác giọng một sinh viên cùng tỉnh.
- Chọn vài dấu hiệu chính: đừng cố học tất cả. Hai ba đặc điểm thanh điệu và phát âm làm đúng còn thuyết phục hơn mười đặc điểm làm nửa vời.
- Ghi âm người bản xứ đọc chính lời thoại của vai: đây là tài liệu quý nhất. Nghe, bắt chước, ghi âm mình, so sánh.
- Tập trong đời thường: nói giọng đó khi đi chợ, khi nói chuyện điện thoại với bạn tập, để nó thôi là "giọng diễn".
- Nhờ người bản xứ nghe: họ sẽ biết ngay chỗ nào sai. Ở nhiều nền điện ảnh, đây là việc của huấn luyện viên giọng (dialect coach) — một nghề riêng trong đoàn phim.
Lỗi phổ biến nhất là dồn từ địa phương vào mọi câu ("mô", "răng", "rứa" liên tục) trong khi thanh điệu vẫn là giọng gốc. Người bản xứ nghe sẽ thấy giả ngay; người vùng khác nghe lại thấy như đang bị chế giễu.
Đừng biến giọng vùng thành trò cười
Một thói quen lâu đời của sân khấu và phim hài nhiều nước là dùng giọng vùng để đánh dấu nhân vật quê mùa, ngốc nghếch hay đáng cười. Điều này dễ gây tổn thương cho người vùng đó, và về nghề thì cũng là lối tắt — nhân vật hài vì giọng chứ không vì tính cách. Diễn viên đóng nhân vật mang giọng vùng nên tìm sự đàng hoàng của nhân vật trước, để tiếng cười (nếu có) đến từ tình huống.
Ngược lại, chính diễn viên mang giọng vùng cũng không nên ngại giọng mình. Giọng gốc là một tài sản: nó mở ra những vai mà người khác phải học rất lâu mới đóng được. Điều cần là khả năng chuyển đổi, để không bị giới hạn chỉ trong những vai cùng quê.
Góc nhìn hôm nay
Đài phát thanh, truyền hình quốc gia lâu nay chủ yếu dùng giọng Hà Nội cho bản tin, còn các đài địa phương và phim truyền hình sản xuất ở các vùng mang giọng vùng của mình. Mạng xã hội làm khán giả quen tai với nhiều giọng hơn bao giờ hết, nên ngưỡng "khó nghe" có lẽ đang hạ xuống. Với diễn viên trẻ, nắm được ít nhất hai giọng — giọng gốc và một giọng phổ biến khác — là một kỹ năng thực dụng. Bài tập mang về: chọn một đoạn thoại ngắn, nhờ ba người từ ba vùng ghi âm giúp, rồi tập nói lại cả ba bản.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên có cần nói giọng chuẩn không?
Không có một "giọng chuẩn" bắt buộc cho mọi vai. Diễn viên cần nói được giọng phù hợp với nhân vật và đủ rõ để khán giả hiểu. Nắm được giọng gốc của mình và ít nhất một giọng phổ biến khác giúp nhận được nhiều loại vai hơn.
Học giọng miền khác mất bao lâu?
Tuỳ khoảng cách giữa hai giọng và tai nghe của người học, thường cần vài tuần luyện đều để nói ổn một vai cụ thể. Thanh điệu là phần khó nhất và lâu nhất. Nghe người bản xứ nhiều, ghi âm mình và nhờ họ sửa là cách nhanh nhất.
Vì sao cải lương hát bằng giọng Nam?
Cải lương ra đời ở Nam Bộ vào đầu thế kỷ 20, phát triển từ đờn ca tài tử và ca ra bộ của vùng này. Giọng Nam vì vậy là một phần của quy ước loại hình, gắn với cách luyến láy và nhịp của các bài bản. Tương tự, chèo gắn với giọng đồng bằng Bắc Bộ.
Huấn luyện viên giọng (dialect coach) làm gì?
Đó là người chuyên giúp diễn viên học và giữ một giọng vùng hay giọng nước ngoài cho vai. Họ chuẩn bị tư liệu, chỉ ra các đặc điểm phát âm cần học và có mặt trên phim trường để kiểm tra từng cảnh. Ở nhiều nền điện ảnh lớn, đây là một vị trí riêng trong đoàn phim.
Đóng vai người miền khác mà giữ giọng gốc có sao không?
Nếu quê quán của nhân vật quan trọng với câu chuyện thì giữ giọng gốc sẽ làm vai thiếu thuyết phục, nhất là với khán giả vùng đó. Nếu vở diễn không gắn với vùng nào, giọng gốc có thể chấp nhận được khi đạo diễn đồng ý và cả đoàn thống nhất. Quan trọng là đó phải là một lựa chọn có chủ ý.
