Khoảng cách giữa hai nhân vật trên sân khấu kể chuyện quan hệ thế nào

Khoảng cách giữa hai nhân vật trên sân khấu kể về quan hệ của họ trước cả lời thoại: đứng sát là thân mật hoặc đe doạ, đứng xa là xa cách hoặc e dè, và mỗi bước lại gần hay lùi ra là một hành động có nghĩa. Nhà nhân học Edward T. Hall chia khoảng cách giữa người với người thành bốn vùng — thân mật, cá nhân, xã giao, công cộng — và diễn viên dùng chính bốn vùng ấy để biến quan hệ vô hình thành thứ khán giả nhìn thấy.

Edward T. Hall và bốn vùng khoảng cách

Edward T. Hall (1914–2009) là nhà nhân học người Mỹ. Ông đặt ra thuật ngữ proxemics — tạm dịch là "khoảng cách học" — để nghiên cứu cách con người dùng không gian. Cuốn The Hidden Dimension (1966) trình bày bốn vùng khoảng cách mà ông quan sát được ở người Mỹ trung lưu thời đó:

Hall nhấn mạnh rằng các con số thay đổi theo văn hoá. Ông so sánh nhiều nền văn hoá và thấy có nơi người ta đứng gần nhau hơn hẳn khi trò chuyện. Vì thế bảng trên là điểm tham chiếu, không phải luật. Một vở kịch Việt về gia đình nông thôn có thể đặt người thân gần nhau hơn bảng chỉ ra mà vẫn hoàn toàn tự nhiên.

Khoảng cách là quan hệ được nhìn thấy

Trong đời thật, người ta điều chỉnh khoảng cách một cách vô thức. Trên sân khấu, khoảng cách phải được chọn. Vài ví dụ:

• Hai mẹ con giận nhau ngồi hai đầu bàn ăn. Khoảng cách xã giao trong một không gian lẽ ra là thân mật — khán giả hiểu ngay có điều không ổn.
• Người cấp dưới báo tin xấu cho cấp trên: dừng lại ở đúng khoảng xã giao, không dám lại gần thêm. Nếu cấp trên tiến lại sát, đó là đe doạ.
• Đôi tình nhân mới quen: khoảng cách cá nhân, rồi một người lỡ bước vào vùng thân mật, rồi cả hai lùi lại. Ba bước đó kể cả một câu chuyện.
• Hai kẻ thù gặp lại: đứng xa, rồi cùng bước lại gần chậm rãi. Khán giả căng lên theo từng bước.

Điểm mấu chốt: thay đổi khoảng cách quan trọng hơn khoảng cách. Một vị trí đứng yên chỉ là một trạng thái. Bước lại gần hay lùi xa mới là hành động.

Bước chân là hành động, không phải đi lại

Người mới tập hay di chuyển vì thấy đứng lâu một chỗ thì ngại, hoặc vì đạo diễn bảo "đi qua bên kia". Kết quả là đi lại không có nghĩa, khán giả mất dấu.

Một nguyên tắc nhiều đạo diễn dùng: mỗi lần di chuyển phải trả lời được câu hỏi nhân vật bước để làm gì với người kia. Có thể là:

1. Tiến tới để ép: dồn người kia phải trả lời.
2. Tiến tới để an ủi: muốn chạm vào nhưng còn ngập ngừng.
3. Lùi lại để thoát: câu hỏi quá khó, cần khoảng thở.
4. Lùi lại để nhìn rõ: muốn nhìn người kia từ xa hơn như để đánh giá.
5. Đi ngang: né tránh, không muốn đối diện trực tiếp nhưng cũng không bỏ đi.
6. Quay lưng: cắt kết nối, hoặc giấu cảm xúc.

Thời điểm bước cũng quan trọng. Bước trước câu thoại cho thấy nhân vật đã quyết định. Bước sau câu thoại cho thấy câu nói vừa rồi tác động lên chính mình. Bước trong khi nói làm câu thoại có đà. Ba lựa chọn này cho ba nghĩa khác nhau với cùng một câu.

Góc thân và hướng mặt

Khoảng cách không chỉ là mét. Cùng một khoảng cách, hai nhân vật quay mặt vào nhau khác hẳn với một người quay đi.

Sân khấu có cách gọi quen thuộc cho hướng thân so với khán giả: thẳng mặt (full front), chếch một phần tư, nghiêng (profile), chếch ba phần tư (gần quay lưng), và quay lưng hoàn toàn. Càng quay ra khán giả, nhân vật càng "mạnh" và càng mở; càng quay vào trong, nhân vật càng yếu thế hoặc khép kín.

Giữa hai nhân vật, có hai kiểu vị trí cơ bản:

• Vị trí đóng: hai người quay hẳn vào nhau. Kết nối mạnh, nhưng khán giả chỉ thấy mặt nghiêng.
• Vị trí mở: hai người cùng hơi quay ra khán phòng, thân tạo thành chữ V. Khán giả thấy cả hai mặt, kết nối vẫn còn.

Còn một lựa chọn mạnh: một người quay lưng với người kia, cả hai cùng nhìn ra khán giả. Đây là cách dựng quen thuộc cho những cảnh nói sự thật đau lòng — người nói không dám nhìn người nghe, khán giả thấy cả hai gương mặt cùng lúc.

Cao thấp cũng là khoảng cách

Ngoài khoảng cách ngang, sân khấu còn có chiều cao. Một người đứng, một người ngồi. Một người trên bậc cấp, một người dưới sàn. Một người quỳ.

• Người ở cao thường mang thế mạnh: quyền lực, phán xét, che chở.
• Người ở thấp có thể yếu thế — nhưng cũng có thể thoải mái, tự tin, nếu người đó chủ động ngồi trong khi người kia đứng đợi.
• Đổi độ cao giữa cảnh là cách rất rõ để cho thấy quan hệ quyền lực đảo chiều: người cha đang đứng mắng con bỗng ngồi sụp xuống ghế.

Cũng như khoảng cách ngang, đổi độ cao có nghĩa hơn giữ độ cao.

Khi khoảng cách phải gần: an toàn và đồng thuận

Nhiều cảnh đòi hai diễn viên vào vùng thân mật: ôm, nắm tay, thì thầm, giằng co. Những cảnh này cần được dựng cụ thể như vũ đạo — ai chạm vào đâu, lúc nào, bao lâu — và được cả hai diễn viên đồng ý trước. Cảnh có động chạm thân mật nên có người điều phối chuyên trách; cảnh xô đẩy, giằng co nên có biên đạo hành động. Diễn viên không nên "cảm hứng" bước vào vùng thân mật của bạn diễn mà chưa thống nhất.

Ngược lại, cũng có thể tạo cảm giác thân mật mà không cần chạm: hai người đứng rất gần, không ai chạm vào ai, cả khán phòng nín thở chờ.

Góc nhìn hôm nay: bài tập về khoảng cách

1. Đi lại gần mà không nói. Hai người đứng hai đầu phòng. Một người đứng yên, người kia bước lại từng bước chậm. Người đứng yên giơ tay khi thấy khó chịu. Đổi vai. Bài này giúp cảm nhận vùng khoảng cách của chính mình.
2. Một câu, năm khoảng cách. Chọn một câu thoại như "Con đi đi". Nói ở năm khoảng cách khác nhau, từ thì thầm sát tai tới đứng hai góc phòng. Ghi lại nghĩa thay đổi thế nào.
3. Bước có mục đích. Tập một đoạn thoại hai người. Trước mỗi bước di chuyển, viết ra mục đích của bước đó bằng một động từ: ép, né, an ủi, rút lui. Bỏ những bước không có động từ.
4. Chụp ảnh tĩnh. Đang tập, dừng lại bất kỳ lúc nào và chụp một tấm từ phía khán giả. Nhìn ảnh, người lạ có đoán được quan hệ hai nhân vật không?
5. Đọc The Hidden Dimension của Edward T. Hall — không phải sách về sân khấu, nhưng giúp hiểu vì sao khán giả nhạy với khoảng cách đến thế.