Thoại sân khấu phải đi tới hàng ghế cuối, nên diễn viên dùng nhiều hơi, phát âm rõ hơn và nói to hơn đời thường. Thoại phim thì có micro treo cách miệng chừng một sải tay, hoặc cài ngay trên ngực áo: diễn viên có thể nói nhỏ như ngoài đời, thậm chí thì thầm, và máy vẫn thu đủ. Cái khó là nói nhỏ mà vẫn rõ chữ, vẫn có ý định, và giữ được mức giọng đều giữa các lần quay để khâu dựng ghép lại được.
Khoảng cách tới người nghe quyết định tất cả
Trên sân khấu, "người nghe" xa nhất có thể cách diễn viên vài chục mét. Mọi kỹ thuật phóng giọng — hơi thở sâu, cộng hưởng mở, phụ âm sắc — tồn tại để vượt khoảng cách đó. Một câu thì thầm trên sân khấu thực chất là "thì thầm sân khấu": vẫn có tiếng, vẫn đủ hơi, chỉ mang dáng của thì thầm.
Trước máy quay, người nghe đầu tiên là cái micro, và nó ở rất gần. Nếu diễn viên mang nguyên mức giọng sân khấu vào phim, tiếng thu được sẽ to, căng, và nghe như đang diễn kịch giữa phòng khách. Khán giả xem phim ngồi rất gần màn hình về mặt cảm giác — khuôn mặt diễn viên to bằng cả bức tường — nên họ cần lời nói ở mức thân mật tương ứng.
| Sân khấu | Phim | |
|---|---|---|
| Người nghe xa nhất | Hàng ghế cuối | Micro, cách vài chục phân tới hơn một mét |
| Mức giọng | Cao hơn đời thường, giữ ổn định cả buổi | Gần đời thường, có thể rất nhỏ |
| Phát âm | Rõ hơn đời thường | Tự nhiên, nhưng vẫn phải rõ |
| Lặp lại | Một lần mỗi đêm, liền mạch | Nhiều đúp, nhiều góc, rời rạc |
| Sửa sai về âm | Không thể | Có thể lồng lại sau, nhưng tốn kém |
Micro trên phim trường: biết để diễn cho đúng
Micro cần (boom)
Thường là một micro định hướng gắn trên cần dài, do người cầm cần giữ phía trên hoặc phía dưới khuôn hình. Nó thu tốt nhất những gì nằm thẳng trước "mũi" của nó. Diễn viên quay đầu đột ngột khi nói, hay cúi gằm mặt xuống bàn, có thể làm tiếng hụt đi. Không cần lo chuyện này khi đang diễn, nhưng khi được bộ phận âm thanh nhắc thì nên hiểu vì sao.
Micro cài (lavalier)
Micro nhỏ giấu trong áo, gần ngực. Ưu điểm là luôn ở gần miệng; nhược điểm là thu cả tiếng sột soạt của vải, tiếng tay chạm ngực, tiếng dây chuyền va vào. Diễn viên đeo micro cài nên tránh vỗ ngực, kéo cổ áo, ôm chặt người khác ở vùng ngực khi đang có thoại — hoặc báo trước để bộ phận âm thanh xử lý.
Tiếng thở cũng được thu
Micro gần thu được cả những âm thanh mà khán giả nhà hát không bao giờ nghe thấy: hơi thở, tiếng nuốt, tiếng môi tách ra. Đây vừa là phiền toái vừa là công cụ. Một hơi thở run trước câu thoại có thể nói nhiều hơn cả câu thoại.
Nói nhỏ mà vẫn rõ
Hiểu lầm hay gặp nhất: "diễn phim thì nói nhỏ là được". Nói nhỏ mà buông hơi, nuốt chữ thì tiếng thu về lí nhí, khán giả phải bật phụ đề. Nhiều nước những năm gần đây có không ít khán giả phàn nàn rằng thoại phim khó nghe; người trong nghề nêu nhiều nguyên nhân cùng lúc — lối diễn thì thầm, cách phối âm cho rạp chiếu, loa của tivi mỏng — và chưa có kết luận chung. Phần thuộc về diễn viên thì rõ: nói nhỏ không có nghĩa là bỏ phụ âm.
- Giữ hơi: lời nói nhỏ vẫn cần luồng hơi đều để không tắt giữa câu.
- Giữ phụ âm cuối: -t, -c, -p, -ch, -n, -ng phải còn đó, chỉ nhẹ hơn.
- Giữ ý định: lời nói nhỏ trên phim vẫn nhắm vào bạn diễn. Năng lượng không giảm, chỉ khoảng cách thay đổi.
Một bài tập: nói một đoạn thoại cho bạn tập đứng cách mười mét, rồi ba mét, rồi một mét, rồi kề tai. Ý định, nhịp và độ rõ giữ nguyên; chỉ âm lượng và độ mở giảm dần. Người nghe kiểm tra xem ở mức nào chữ bắt đầu mất.
Những quy tắc âm thanh riêng của phim trường
Không nói đè lên nhau khi quay góc riêng
Ngoài đời người ta hay nói chen lời nhau. Trên phim, một cảnh hai người thường được quay nhiều lần từ nhiều góc. Nếu ở góc quay vào mặt nhân vật A mà nhân vật B nói chen vào câu của A, người dựng phim khó cắt sang mặt B đúng lúc vì tiếng hai người đã dính nhau. Vì vậy nhiều đạo diễn yêu cầu diễn viên tránh nói đè khi quay góc riêng, hoặc chỉ cho nói đè khi đã tính trước. Diễn viên sân khấu chuyển sang phim hay mất một thời gian để quen điều này.
Giữ mức giọng giữa các đúp
Nếu đúp toàn cảnh nói to, đúp cận cảnh nói nhỏ hẳn, khi ghép lại khán giả sẽ thấy giọng nhân vật nhảy lên nhảy xuống. Diễn viên giữ được độ nhất quán về mức giọng và nhịp nói giữa các đúp giúp cả bộ phận âm thanh lẫn người dựng phim.
Im lặng khi đối diễn ngoài khuôn hình
Khi máy quay vào bạn diễn, người đứng ngoài khuôn hình vẫn đọc thoại để bạn diễn có người phản ứng. Lúc đó cần nói rõ, đúng nhịp, nhưng giữ yên lặng tuyệt đối ở những chỗ không có thoại: tiếng sột soạt của mình sẽ lẫn vào tiếng của người đang được quay.
"Room tone" và vài giây im lặng
Cuối mỗi bối cảnh, bộ phận âm thanh thường xin cả đoàn đứng yên ít chục giây để thu "tiếng phòng" — âm nền của căn phòng khi không ai nói. Người dựng âm dùng nó để lấp những khoảng trống khi ghép. Đứng yên đúng lúc ấy là phép lịch sự cơ bản trên phim trường.
Thu tiếng đồng bộ và lồng tiếng sau
Không phải phim nào cũng dùng tiếng thu tại hiện trường. Khi tiếng hiện trường bị lẫn ồn, hoặc đạo diễn muốn sửa lời, diễn viên vào phòng thu nói lại thoại khớp với khẩu hình trên hình (gọi là lồng tiếng sau, hay ADR). Trong lịch sử điện ảnh Việt, nhiều phim nhiều thập kỷ trước được lồng tiếng sau khi quay; thu tiếng đồng bộ tại hiện trường phổ biến dần về sau. Kỹ thuật lồng tiếng là một nghề riêng, ở đây chỉ nhắc rằng diễn viên nói rõ và nhất quán tại hiện trường thì giảm được rất nhiều giờ trong phòng thu sau đó.
Chuyển qua lại giữa hai nghề
Diễn viên sân khấu đóng phim lần đầu hay được nhắc "giảm xuống". Diễn viên phim đứng sân khấu lần đầu thì ngược lại: hàng ghế giữa đã không nghe thấy. Cả hai chiều đều cần thời gian. Một số điều giúp chuyển đổi nhanh hơn:
- Hỏi bộ phận âm thanh hoặc đạo diễn về khoảng cách khuôn hình: cận cảnh, trung cảnh hay toàn cảnh, để điều chỉnh mức giọng.
- Khi chuyển sang sân khấu, tập lại các bài phóng giọng ít nhất vài tuần trước buổi diễn, không đợi tới buổi tổng duyệt.
- Nghe lại tiếng mình qua tai nghe của bộ phận âm thanh nếu được phép — đó là bài học nhanh nhất về chuyện micro thu được gì.
- Giữ thói quen phát âm rõ ở cả hai môi trường. Rõ chữ không phải là "giọng kịch".
Góc nhìn hôm nay
Ranh giới giữa hai môi trường đang mờ đi: nhà hát nhỏ ngày càng nhiều, có vở dùng micro cài cho cả kịch nói, còn phim trực tuyến quay nhanh với ít thời gian chỉnh âm. Diễn viên nắm được cả hai mức giọng có nhiều cơ hội hơn. Người muốn hiểu sâu về âm thanh phim có thể tìm đọc giáo trình kỹ thuật âm thanh điện ảnh, hoặc xin theo một buổi quay để đứng cạnh người cầm cần micro và nghe qua tai nghe — trải nghiệm đó thay đổi cách nói của diễn viên ngay lập tức.
Câu hỏi thường gặp
Thoại phim khác thoại sân khấu thế nào?
Thoại sân khấu phải tới được hàng ghế cuối nên to hơn, rõ hơn đời thường. Thoại phim có micro ở rất gần nên có thể nói ở mức đời thường hoặc nhỏ hơn. Ý định và độ rõ chữ vẫn phải giữ ở cả hai môi trường.
Vì sao diễn viên sân khấu đóng phim hay bị chê "diễn như kịch"?
Vì họ mang mức giọng, độ phát âm và cử chỉ cần cho khán phòng lớn vào khuôn hình cận cảnh. Micro và máy quay ở quá gần nên mọi thứ bị phóng đại. Diễn viên cần giảm âm lượng và độ lớn cử chỉ, nhưng giữ nguyên năng lượng bên trong.
Micro cài áo trên phim trường có ảnh hưởng gì tới diễn viên?
Micro cài thu rất rõ tiếng sột soạt của vải, tiếng chạm vào ngực và đồ trang sức. Diễn viên nên tránh động tác chạm vùng ngực khi đang có thoại hoặc báo trước với bộ phận âm thanh. Nó cũng thu cả hơi thở, nên cần ý thức rằng mọi âm thanh nhỏ đều có thể vào phim.
Vì sao khi quay phim không nên nói chen lời bạn diễn?
Một cảnh thường được quay nhiều lần từ nhiều góc rồi ghép lại. Nếu hai giọng dính vào nhau, người dựng phim khó cắt từ mặt người này sang mặt người kia đúng lúc. Vì vậy nói đè thường chỉ được làm khi đạo diễn đã tính trước.
Lồng tiếng sau (ADR) là gì?
Là việc diễn viên vào phòng thu nói lại thoại sao cho khớp khẩu hình trên hình đã quay, thay cho tiếng thu ở hiện trường. Lồng tiếng sau được dùng khi tiếng hiện trường bị ồn, hỏng hoặc cần sửa lời. Nói rõ và nhất quán khi quay giúp giảm bớt việc này.
