Sân khấu tàn bạo (théâtre de la cruauté) là quan niệm của nhà thơ, diễn viên, nhà lý luận người Pháp Antonin Artaud (1896–1948): một sân khấu tác động thẳng vào giác quan và thần kinh khán giả bằng âm thanh, ánh sáng, chuyển động, tiếng kêu, hình ảnh, thay vì dựa chủ yếu vào lời thoại và tâm lý. "Tàn bạo" ở đây không có nghĩa là bạo lực máu me, mà là sự khắt khe, quyết liệt, không khoan nhượng của một nghệ thuật buộc người xem phải đối diện với những gì sâu kín nhất. Tư tưởng ấy nằm trong tuyển tập Le Théâtre et son double (Sân khấu và cái bóng của nó, 1938).
Artaud là ai
Antonin Artaud sinh năm 1896 ở Marseille. Ông tham gia nhóm siêu thực ở Paris giữa thập niên 1920 rồi tách ra. Ông là diễn viên sân khấu và điện ảnh, với những vai được biết đến trong hai phim câm kinh điển của Pháp: Marat trong Napoléon (1927) của Abel Gance, và thầy tu trẻ Massieu trong Cuộc khổ nạn của Jeanne d'Arc (1928) của Carl Theodor Dreyer. Năm 1926, ông cùng Roger Vitrac lập Nhà hát Alfred Jarry, một nhóm nhỏ dựng vài vở thử nghiệm.
Nhưng di sản chính của Artaud không nằm ở các vở ông dựng, mà ở những bài viết. Ông là trường hợp hiếm trong lịch sử sân khấu: một người ảnh hưởng sâu rộng tới cả thế kỷ chủ yếu qua những tuyên ngôn và thư từ, trong khi thực hành của chính ông còn dang dở.
Cuộc gặp với múa Bali
Năm 1931, Artaud xem đoàn nghệ sĩ Bali biểu diễn ở Triển lãm Thuộc địa tại Paris. Ông bị chấn động. Trên sân khấu ấy, ông thấy một thứ ngôn ngữ không dựa vào lời: cử chỉ chính xác, ánh mắt, nhạc gamelan, trang phục, chuyển động tạo thành những "chữ tượng hình" sống. Ông viết về buổi diễn này, và bài viết trở thành một trong những chương nổi tiếng của Le Théâtre et son double.
Cũng như trường hợp Brecht với Kinh kịch, nhiều nhà nghiên cứu về sau nhận xét Artaud đã nhìn múa Bali qua lăng kính của khát vọng riêng, hiểu nó như một nghi lễ thần bí hơn là một truyền thống nghệ thuật có kỹ thuật và lề lối riêng. Nhưng chính cái nhìn ấy giúp ông định hình giấc mơ về một sân khấu khác.
Những ý tưởng chính
Sân khấu như bệnh dịch
Trong tiểu luận "Sân khấu và bệnh dịch", Artaud so sánh sân khấu với một trận dịch: nó lan đi, làm đảo lộn mọi trật tự quen thuộc, buộc con người lộ ra bản chất thật. Ông muốn sân khấu có sức mạnh như thế, không phải để giải trí lúc rảnh, mà như một biến cố trong đời người xem.
Bỏ sự thống trị của văn bản
Artaud chống lại sân khấu phương Tây, mà ông cho là quá lệ thuộc vào lời thoại và tâm lý. Ông muốn một "ngôn ngữ vật chất" của sân khấu: âm thanh, tiếng thét, ánh sáng, nhịp, chuyển động, đồ vật, cả những hình nhân lớn. Lời nói vẫn có thể có, nhưng được dùng như âm thanh, như câu thần chú, chứ không phải để giải thích.
Khán giả ở giữa
Ông đề xuất bỏ sân khấu khung truyền thống, đặt khán giả ở giữa và hành động diễn ra xung quanh, để người xem bị bao bọc chứ không ngồi xem từ xa.
"Tàn bạo" nghĩa là gì
Artaud nhiều lần nói rõ ông không muốn nói tới máu, tra tấn hay bạo lực thể xác. "Tàn bạo" với ông là sự khắt khe, tất yếu, quyết tâm không lùi bước. Hiểu "sân khấu tàn bạo" thành sân khấu máu me là hiểu sai phổ biến nhất về ông.
Diễn viên của Artaud
Artaud có một bài viết ngắn mà diễn viên rất nên đọc: "Một môn điền kinh của cảm xúc" (Un athlétisme affectif). Ông viết rằng diễn viên giống một vận động viên của trái tim, và cảm xúc có nền tảng thể chất, gắn chặt với hơi thở. Ông đề xuất những cách thở khác nhau ứng với những trạng thái khác nhau, và tin rằng điều khiển hơi thở là cách để diễn viên đi vào cảm xúc một cách có ý thức.
Ý tưởng hơi thở là cửa ngõ vào cảm xúc không mới với sân khấu phương Đông, nhưng trong bối cảnh phương Tây đầu thế kỷ 20 nó rất táo bạo. Nó gặp gỡ với các nghiên cứu về hơi thở và giọng của những thế hệ sau.
Thực hành của Artaud: Les Cenci
Năm 1935, Artaud tự viết và dựng vở Les Cenci, dựa trên câu chuyện gia đình quý tộc Cenci ở Ý thế kỷ 16 mà Shelley và Stendhal từng viết. Ông đóng vai người cha. Vở có âm thanh dàn dựng công phu, hình nhân, ánh sáng kịch tính. Nhưng vở chỉ diễn được khoảng mười bảy suất và bị giới phê bình đón nhận lạnh nhạt. Đó là lần duy nhất ông có điều kiện đưa lý thuyết lên sân khấu ở quy mô lớn.
Ảnh hưởng sau khi ông mất
| Người, nhóm | Điều họ lấy từ Artaud |
|---|---|
| Living Theatre (Mỹ) | Sân khấu như biến cố, phá vỡ khoảng cách với khán giả |
| Peter Brook | Năm 1964, cùng Charles Marowitz tổ chức một mùa thử nghiệm mang tên "Sân khấu tàn bạo" với Royal Shakespeare Company; sau đó dựng Marat/Sade của Peter Weiss |
| Jerzy Grotowski | Sự tận hiến của diễn viên, sân khấu như nghi lễ; dù Grotowski từng nhận xét đại ý rằng Artaud để lại những viễn tưởng hơn là một phương pháp |
| Nghệ thuật trình diễn | Cơ thể người nghệ sĩ là chất liệu, sự kiện thay cho vở diễn |
Đây là nghịch lý của Artaud: ông không để lại một phương pháp có hệ thống, không có trường học, không có chuỗi bài tập. Nhưng những câu chữ của ông được nhiều thế hệ đạo diễn đọc như lời kêu gọi, mỗi người dịch nó thành thực hành theo cách riêng.
Góc nhìn hôm nay: đọc Artaud thế nào
Le Théâtre et son double có nhiều bản dịch tiếng Anh, phổ biến là The Theatre and Its Double. Sách khó đọc: văn giàu hình ảnh, đầy cảm hứng, đôi khi mâu thuẫn. Nên đọc như đọc thơ của một người có tầm nhìn hơn là đọc giáo trình. Bắt đầu bằng ba bài: "Sân khấu và bệnh dịch", bài về múa Bali, và "Một môn điền kinh của cảm xúc".
Với phòng tập, có thể thử vài bài theo tinh thần Artaud, giữ an toàn:
- Dựng một cảnh ngắn chỉ bằng âm thanh và chuyển động, không lời, với nhóm ngồi vòng quanh người xem.
- Thử ba nhịp thở khác nhau cho cùng một câu thoại, để thấy hơi thở đổi cảm xúc thế nào.
- Biến một đoạn thoại thành âm thanh thuần tuý: chỉ giữ nguyên âm, hoặc chỉ giữ nhịp.
Những bài có tiếng thét, chuyển động mạnh cần khởi động giọng và thân kỹ trước; nếu đau họng, khàn tiếng kéo dài, nên nghỉ và đi khám tai mũi họng. Và nhớ: chữ "tàn bạo" của Artaud không bao giờ là giấy phép để làm đau bạn diễn hay khán giả.
Câu hỏi thường gặp
Sân khấu tàn bạo của Artaud là gì?
Đó là quan niệm về một sân khấu tác động thẳng vào giác quan khán giả bằng âm thanh, ánh sáng, chuyển động, tiếng kêu, thay vì dựa chủ yếu vào lời thoại và tâm lý. "Tàn bạo" nghĩa là khắt khe, quyết liệt, không phải bạo lực máu me. Tư tưởng này nằm trong tuyển tập Le Théâtre et son double (1938).
Antonin Artaud là ai?
Antonin Artaud (1896–1948) là nhà thơ, diễn viên và nhà lý luận sân khấu người Pháp. Ông từng đóng trong các phim Napoléon của Abel Gance và Cuộc khổ nạn của Jeanne d'Arc của Dreyer. Ảnh hưởng lớn nhất của ông đến từ các bài viết về sân khấu.
Vì sao Artaud chịu ảnh hưởng của múa Bali?
Năm 1931 ông xem đoàn nghệ sĩ Bali ở Triển lãm Thuộc địa Paris và thấy một ngôn ngữ sân khấu không dựa vào lời mà vào cử chỉ, âm nhạc, chuyển động chính xác. Điều này khớp với giấc mơ của ông về một sân khấu khác phương Tây. Dù vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng ông nhìn múa Bali qua lăng kính riêng.
Sân khấu tàn bạo có phải là sân khấu bạo lực không?
Không. Artaud nói rõ ông không muốn nói tới máu hay tra tấn. Tàn bạo với ông là sự khắt khe, tất yếu và quyết tâm, một nghệ thuật buộc người xem đối diện với điều sâu kín. Đây là chỗ hay bị hiểu sai nhất về ông.
Artaud ảnh hưởng tới ai?
Ông ảnh hưởng tới Living Theatre, Peter Brook với mùa thử nghiệm Sân khấu tàn bạo năm 1964 và vở Marat/Sade, Jerzy Grotowski, cùng nghệ thuật trình diễn. Dù không để lại phương pháp có hệ thống, những bài viết của ông được nhiều thế hệ đạo diễn đọc như lời kêu gọi.
