Cử chỉ tâm lý (psychological gesture) là công cụ trung tâm trong kỹ thuật của Michael Chekhov: diễn viên tìm một động tác lớn, đơn giản, dùng toàn thân, gói trọn ý chí sâu nhất của nhân vật, tập nó cho tới khi cơ thể "nhớ", rồi khi diễn thì giữ nó ở bên trong chứ không làm ra ngoài. Ví dụ một nhân vật luôn muốn chiếm lấy có thể mang cử chỉ vươn tay ra rồi kéo mạnh về ngực. Phương pháp này đi từ trí tưởng tượng và cơ thể thay vì từ ký ức riêng, và được trình bày trong cuốn To the Actor (1953).
Michael Chekhov là ai
Michael Chekhov (1891–1955) là cháu gọi nhà văn Anton Chekhov bằng chú. Ông học và diễn ở Nhà hát Nghệ thuật Moskva dưới sự dẫn dắt của Stanislavski, rồi ở Studio thứ nhất của nhà hát. Ông được coi là một trong những diễn viên tài năng nhất thế hệ mình ở Nga, với những vai như Khlestakov trong Quan thanh tra của Gogol và Hamlet. Stanislavski từng dùng ông làm ví dụ về trí tưởng tượng sân khấu.
Năm 1928, ông rời Liên Xô. Sau những năm làm việc ở Đức, Latvia, Litva, Pháp, ông lập trường ở Dartington Hall, Anh, giữa thập niên 1930, rồi chuyển trường sang Ridgefield, bang Connecticut, Mỹ, vào cuối thập niên 1930. Những năm cuối đời ông sống ở Hollywood, vừa đóng phim vừa dạy diễn viên điện ảnh. Ông được đề cử Oscar Nam phụ cho vai bác sĩ tâm thần trong phim Spellbound (1945) của Hitchcock.
Vì sao ông tách khỏi trí nhớ cảm xúc
Chekhov biết rõ giai đoạn đầu của hệ thống Stanislavski, khi diễn viên được khuyến khích gợi lại trải nghiệm riêng để lấy cảm xúc cho vai. Ông nhận thấy hai vấn đề. Thứ nhất, nó giới hạn diễn viên trong phạm vi đời mình: người chưa từng mất ai làm sao diễn mất mát? Thứ hai, việc đào bới vết thương riêng có thể gây hại. Ông tin rằng trí tưởng tượng giàu hơn ký ức, và cơ thể có thể dẫn đường cho cảm xúc mà không cần khơi lại quá khứ.
Cử chỉ tâm lý làm từng bước thế nào
- Hỏi nhân vật muốn gì sâu nhất. Không phải trong một cảnh, mà xuyên suốt vai: muốn chiếm, muốn đẩy ra, muốn vươn lên, muốn che chở, muốn phá huỷ.
- Tìm một động từ. Ví dụ: "giành", "đẩy", "mở", "khép", "kéo", "đè", "vươn", "rút".
- Biến động từ thành một động tác lớn, toàn thân. Không phải cử chỉ đời thường như cầm ly, mà là động tác cổ mẫu, mạnh, có hình rõ: bước tới, hai tay vươn ra, nắm lại, kéo về ngực.
- Thêm phẩm chất. Cùng động tác "kéo về" có thể làm chậm và nặng, hoặc nhanh và gắt. Chekhov gọi đây là phẩm chất của chuyển động.
- Lặp lại nhiều lần cho tới khi cơ thể và cảm xúc phản ứng ngay khi bắt đầu làm.
- Thu vào trong. Khi diễn, không làm động tác ra ngoài. Chỉ "nghĩ" nó, cảm nó trong cơ thể. Năng lượng của cử chỉ sẽ nhuộm màu mọi câu thoại, mọi bước đi.
Một ví dụ dễ hình dung: nhân vật Lady Macbeth trong những cảnh đầu có thể được tìm với cử chỉ vươn lên và nắm lấy một thứ ở trên cao, kéo nó xuống. Diễn viên tập động tác ấy toàn thân trong phòng tập, rồi khi đọc lá thư của chồng thì đứng yên, nhưng bên trong cơ thể là lực vươn và nắm. Khán giả không thấy động tác, nhưng cảm được ý chí.
Những công cụ khác của Chekhov
| Công cụ | Nội dung | Dùng khi |
|---|---|---|
| Bốn phẩm chất chuyển động | Nặn (molding), trôi (flowing), bay (flying), toả (radiating) | Tìm "chất" của nhân vật, của một cảnh |
| Trung tâm tưởng tượng | Một điểm trong hoặc ngoài cơ thể mà nhân vật như được dẫn dắt từ đó: ngực, trán, bụng, mũi | Đổi dáng đi, tư thế, tính cách |
| Cơ thể tưởng tượng | Hình dung một cơ thể khác chồng lên cơ thể mình: to hơn, già hơn, nặng hơn | Vai khác xa ngoại hình bản thân |
| Bầu không khí | Cảm xúc chung của một không gian: căn phòng có tang, quảng trường lễ hội | Cảnh đông người, chuyển cảnh |
| Toả năng lượng | Gửi năng lượng ra ngoài cơ thể, tới bạn diễn và khán giả | Giữ hiện diện, kể cả khi đứng yên |
| Bốn cảm giác nền | Cảm giác nhẹ nhàng, hình thái, vẻ đẹp và tổng thể | Nền tảng cho mọi buổi tập |
Trung tâm tưởng tượng: một bài tập nhanh
Đi quanh phòng như bình thường. Rồi tưởng tượng trung tâm của mình nằm ở chóp mũi, và cái mũi dẫn mình đi. Rồi chuyển trung tâm xuống bụng, nặng và mềm. Rồi đặt nó ở ngực, rộng và ấm. Chỉ đổi trung tâm, dáng đi, tốc độ và cả tâm trạng đã thay đổi theo. Đây là cách Chekhov cho thấy cơ thể có thể mở đường vào tính cách.
Học trò và ảnh hưởng
Ở Hollywood, nhiều diễn viên tên tuổi đã học hoặc làm việc với Michael Chekhov, theo tư liệu được công bố rộng rãi có Yul Brynner, Marilyn Monroe, Anthony Quinn, Gregory Peck. Sau khi ông mất, kỹ thuật của ông bị lu mờ một thời gian bên cạnh Method của Strasberg vốn nổi tiếng hơn. Từ cuối thế kỷ 20, nhiều tổ chức và trường ở Mỹ, Anh, Đức, Nga đã phục hồi và giảng dạy lại phương pháp Chekhov, và nó ngày càng được quan tâm vì không đòi hỏi diễn viên khơi lại chấn thương cá nhân.
Đọc gì: sách của chính Chekhov
Cuốn To the Actor, xuất bản ở Mỹ năm 1953, là nguồn chính, ngắn và nhiều bài tập. Bản tiếng Nga trước đó, cùng các bài giảng được ghi lại, đã được biên tập và in thành những tuyển tập khác như On the Technique of Acting về sau. Lưu ý rằng cuốn 1953 được biên tập để dễ tiếp cận với độc giả Mỹ, nên có sự khác biệt với các bản ghi chép khác. Đọc sách của chính người sáng lập luôn đáng tin hơn tóm tắt của người khác.
Góc nhìn hôm nay: ai hợp với phương pháp này
- Người diễn vai xa bản thân: người già, vua chúa, sinh vật kỳ ảo, nhân vật cổ điển.
- Người muốn tránh dùng ký ức đau của mình để diễn.
- Diễn viên sân khấu hình thể, kịch thơ, Shakespeare, nơi cần sức tưởng tượng và hình thể rõ.
- Thầy cô dựng kịch cho học sinh: các bài trung tâm tưởng tượng, bầu không khí rất dễ áp dụng và an toàn với người trẻ.
Bài tập để thử ngay: chọn một nhân vật trong truyện cổ tích quen thuộc, tìm một động từ cho ý chí của nhân vật ấy, làm động tác lớn mười lần, rồi đứng yên đọc một câu thoại của nhân vật trong khi giữ cử chỉ ở bên trong. So với lần đọc trước khi tập, giọng và ánh mắt thường đã khác.
Câu hỏi thường gặp
Cử chỉ tâm lý là gì?
Cử chỉ tâm lý là một động tác lớn, đơn giản, dùng toàn thân để gói ý chí sâu nhất của nhân vật, như vươn ra rồi kéo về để chỉ khát khao chiếm đoạt. Diễn viên tập nó cho tới khi cơ thể phản ứng, rồi khi diễn thì giữ nó bên trong. Đây là công cụ trung tâm của Michael Chekhov.
Michael Chekhov có họ hàng với Anton Chekhov không?
Có. Michael Chekhov là cháu, gọi nhà văn Anton Chekhov bằng chú. Ông là diễn viên của Nhà hát Nghệ thuật Moskva, học với Stanislavski, rồi rời Liên Xô năm 1928 và về sau dạy diễn ở Anh và Mỹ.
Phương pháp Michael Chekhov khác Method acting thế nào?
Method của Lee Strasberg đặt trí nhớ cảm xúc, tức trải nghiệm riêng của diễn viên, ở trung tâm. Michael Chekhov đi từ trí tưởng tượng và cơ thể, với cử chỉ tâm lý, trung tâm tưởng tượng, bầu không khí. Phương pháp của ông không đòi hỏi diễn viên khơi lại ký ức đau của chính mình.
Sách To the Actor viết về gì?
To the Actor, xuất bản năm 1953, là cuốn sách của chính Michael Chekhov trình bày kỹ thuật của ông với nhiều bài tập về trí tưởng tượng, cơ thể, cử chỉ tâm lý, bầu không khí và phẩm chất chuyển động. Đây là nguồn chính để học phương pháp. Các bài giảng khác của ông được in trong những tuyển tập về sau.
Trung tâm tưởng tượng là gì?
Đó là một điểm trong hoặc ngoài cơ thể mà diễn viên hình dung như nơi nhân vật được dẫn dắt từ đó, ví dụ chóp mũi, ngực, bụng. Chỉ cần đổi trung tâm, dáng đi, tốc độ và tâm trạng thay đổi theo. Đây là bài tập dễ và an toàn cho người mới.
