François Delsarte (1811–1871) là thầy dạy hát và diễn thuyết người Pháp, người xây dựng một hệ thống quan sát mối liên hệ giữa cử chỉ, giọng nói và đời sống nội tâm, dựa trên nguyên tắc mỗi trạng thái bên trong đều có một biểu hiện tương ứng bên ngoài. Ông không để lại cuốn sách nào hoàn chỉnh; hệ thống của ông được học trò ghi chép và lan sang Mỹ cuối thế kỷ 19, nơi nó vừa thành phong trào rộng khắp vừa bị biến thành những bộ tư thế khuôn sáo. Di sản thật của Delsarte nằm ở múa hiện đại và ở ý tưởng rằng cơ thể là một ngôn ngữ có thể học.
Một người hỏng giọng đi tìm quy luật
Delsarte sinh năm 1811 ở Solesmes, miền bắc nước Pháp. Ông vào Nhạc viện Paris học hát và kịch hát. Theo các tư liệu tiểu sử phổ biến, lối dạy thanh nhạc ở đó, dựa nhiều vào bắt chước và quy tắc rời rạc, khiến giọng ông bị tổn thương và ông phải bỏ dở con đường biểu diễn. Từ trải nghiệm ấy, ông quyết tâm tìm ra những quy luật biểu cảm dựa trên quan sát thay vì thói quen truyền miệng.
Ông quan sát rất nhiều: người trong công viên, trẻ em chơi đùa, người ở bệnh viện, cả cách người ta phản ứng trước tin dữ. Ông ghi lại tư thế đầu, độ mở của bàn tay, hướng của ánh mắt, và tìm cách hệ thống hoá chúng. Từ khoảng thập niên 1840, ông mở lớp ở Paris, dạy cho ca sĩ, diễn viên, nhà thuyết giảng, luật sư, cả những người làm hội hoạ và điêu khắc.
Những ý tưởng nền tảng
Luật tương ứng
Nguyên lý trung tâm của Delsarte là luật tương ứng: mỗi chức năng tinh thần đều tương ứng với một chức năng của cơ thể, và mỗi cử chỉ lớn hay nhỏ đều nói lên điều gì đó bên trong. Không có cử chỉ vô nghĩa. Với diễn viên, điều này có nghĩa là cơ thể có thể được "đọc", và cũng có thể được luyện để nói đúng điều mình muốn.
Bộ ba và các vùng cơ thể
Delsarte chia đời sống con người thành ba phương diện, thường được ghi lại là sinh lực (thể chất), cảm xúc và tinh thần (trí tuệ). Ông ánh xạ chúng lên cơ thể và lên từng bộ phận. Theo cách trình bày của các học trò, một cách ánh xạ hay được nhắc là:
| Phương diện | Vùng tương ứng | Ví dụ diễn giải |
|---|---|---|
| Tinh thần, trí tuệ | Đầu | Đầu nghiêng, gật, ngẩng nói về suy nghĩ, phán đoán |
| Cảm xúc, tình cảm | Ngực, thân trên | Ngực mở hay khép nói về sự cởi mở hay đề phòng |
| Sinh lực, thể chất | Bụng, chân, phần dưới | Trọng tâm, bước chân nói về ý chí, sức sống |
Mỗi vùng lại được chia nhỏ tiếp theo bộ ba, tạo ra những bảng phân loại chín ô rất chi tiết cho bàn tay, ánh mắt, tư thế đứng. Đây vừa là sức hấp dẫn vừa là điểm yếu của hệ thống: nó chặt chẽ, dễ dạy, nhưng cũng dễ bị học vẹt.
Ba hướng chuyển động
Delsarte quan sát rằng chuyển động thường đi theo ba hướng: hướng ra ngoài, gắn với sự mở và hướng về thế giới; hướng vào trong, gắn với sự thu lại, suy tư; và trạng thái cân bằng, trung tính. Cùng một cử chỉ giơ tay sẽ mang nghĩa khác tuỳ nó hướng ra hay hướng vào.
Delsarte không viết sách
Đây là điểm quan trọng khi đọc về Delsarte. Ông để lại ghi chép rời, sơ đồ, bản nháp, nhưng không có tác phẩm lý thuyết hoàn chỉnh nào do chính ông xuất bản. Những gì ta biết đến từ:
- Học trò người Pháp, như tu sĩ Delaumosne và Angélique Arnaud, ghi chép bài giảng và xuất bản sau khi ông mất.
- Steele MacKaye, diễn viên và nhà sân khấu người Mỹ, học với Delsarte ở Paris khoảng năm 1869–1870 rồi đưa hệ thống về Mỹ, giảng dạy và diễn thuyết rộng rãi.
- Genevieve Stebbins, học trò của MacKaye, viết Delsarte System of Expression (thập niên 1880), cuốn sách góp phần lớn phổ biến hệ thống ở Mỹ, đồng thời thêm vào đó những bài tập thể dục và thư giãn của riêng bà.
Mỗi tầng truyền lại là một tầng diễn giải. Vì thế các nhà nghiên cứu thường tách "Delsarte của Delsarte" khỏi "Delsarte ở Mỹ".
Phong trào ở Mỹ và sự suy tàn
Cuối thế kỷ 19, hệ thống Delsarte trở thành một phong trào ở Mỹ. Nó được dạy trong trường diễn thuyết, trong câu lạc bộ phụ nữ, trong các lớp thể dục và tư thế. Người ta tổ chức những buổi biểu diễn "tư thế" (attitudes), ở đó người tập làm các dáng tượng mô tả cảm xúc như hy vọng, sợ hãi, cầu nguyện.
Chính sự phổ biến ấy làm hỏng nó. Từ một hệ thống quan sát cơ thể sống, Delsarte bị rút gọn thành danh mục tư thế: muốn diễn "kinh ngạc" thì đặt tay thế này, muốn diễn "khinh bỉ" thì xoay đầu thế kia. Đầu thế kỷ 20, khi lối diễn hiện thực và tâm lý lên ngôi, cùng với hệ thống Stanislavski được biết đến rộng rãi, chữ "Delsarte" trở thành đồng nghĩa với lối diễn kiểu cách, cường điệu. Đây là một nghịch lý: chính Delsarte từng chống lại việc học cử chỉ máy móc.
Di sản sống: múa hiện đại
Nơi Delsarte để lại dấu ấn lâu dài nhất lại là múa. Những người tiên phong của múa hiện đại Mỹ như Ruth St. Denis và Ted Shawn đã học các nguyên tắc Delsarte và dùng chúng như một nền tảng để thoát khỏi lối múa ba lê cổ điển. Ted Shawn về sau viết Every Little Movement, một cuốn sách về Delsarte, với tựa sách nhấn mạnh đúng tinh thần luật tương ứng: mỗi chuyển động nhỏ đều có nghĩa. Isadora Duncan, người cũng tìm một lối múa tự nhiên, thường được nhắc là chịu ảnh hưởng gián tiếp từ phong trào này.
Ý tưởng chuyển động có ba hướng, cơ thể có vùng, trọng tâm mang ý chí, cũng gặp lại ở nhiều phương pháp hình thể thế kỷ 20, dù không phải lúc nào cũng có liên hệ trực tiếp.
Delsarte khác các trường phái sau thế nào
| Tiêu chí | Delsarte | Stanislavski | Meyerhold |
|---|---|---|---|
| Đi từ đâu | Từ quan sát quy luật cử chỉ | Từ hoàn cảnh và đời sống nội tâm | Từ chuyển động và phản xạ cơ thể |
| Quan hệ trong – ngoài | Trong và ngoài tương ứng, có thể đọc như ngôn ngữ | Bên trong dẫn bên ngoài (giai đoạn đầu) | Bên ngoài khơi bên trong |
| Rủi ro thường gặp | Thành danh mục tư thế | Chìm vào cảm xúc riêng | Thành kỹ xảo hình thức |
Góc nhìn hôm nay: học gì từ Delsarte
Không ai còn dạy Delsarte như cuối thế kỷ 19. Nhưng có vài thứ đáng giữ lại:
- Quan sát là gốc. Delsarte học từ người thật ngoài đời trước khi đặt ra quy luật. Bài tập quan sát người lạ ngoài phố của diễn viên hôm nay đi đúng hướng ấy.
- Không có cử chỉ vô nghĩa. Bàn tay sờ tai, bước chân lùi nửa bước đều nói điều gì đó. Diễn viên cần kiểm soát những tín hiệu ấy chứ không để chúng chạy tự do.
- Cảnh giác với danh mục. Bất kỳ hệ thống nào biến thành bảng tra "cảm xúc A thì tư thế B" đều sẽ chết. Bài học suy tàn của Delsarte đáng nhớ cho mọi phương pháp.
Người muốn đọc kỹ có thể tìm các nghiên cứu hiện đại về Delsarte bằng tiếng Anh, như những tuyển tập của Nancy Lee Chalfa Ruyter về lịch sử phong trào Delsarte ở Mỹ, thay vì chỉ đọc sách phổ biến thế kỷ 19. Một bài tập đơn giản: đứng trước gương, giơ tay chào theo ba hướng, ra ngoài, vào trong, trung tính, và để ý nghĩa của cùng một cái chào thay đổi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
François Delsarte là ai?
François Delsarte (1811–1871) là thầy dạy hát và diễn thuyết người Pháp. Ông xây dựng một hệ thống quan sát quan hệ giữa cử chỉ, giọng nói và nội tâm, dựa trên luật tương ứng. Hệ thống của ông lan rộng ở Mỹ cuối thế kỷ 19 và ảnh hưởng sâu tới múa hiện đại.
Luật tương ứng của Delsarte là gì?
Đó là nguyên lý cho rằng mỗi trạng thái tinh thần tương ứng với một biểu hiện của cơ thể, và không có cử chỉ nào vô nghĩa. Delsarte chia con người thành ba phương diện là sinh lực, cảm xúc và tinh thần, rồi ánh xạ chúng lên các vùng cơ thể. Diễn viên dùng nó để hiểu và kiểm soát ngôn ngữ cơ thể.
Delsarte có viết sách không?
Ông không xuất bản tác phẩm lý thuyết hoàn chỉnh nào. Hệ thống được biết đến qua ghi chép của học trò người Pháp và qua Steele MacKaye, Genevieve Stebbins ở Mỹ. Vì vậy các nhà nghiên cứu phân biệt ý của Delsarte với những gì phong trào ở Mỹ thêm vào.
Vì sao hệ thống Delsarte bị coi là lỗi thời?
Khi phổ biến rộng ở Mỹ, nó bị rút gọn thành danh mục tư thế cho từng cảm xúc, trái với tinh thần quan sát của Delsarte. Đầu thế kỷ 20, lối diễn hiện thực tâm lý lên ngôi và chữ Delsarte trở thành đồng nghĩa với lối diễn kiểu cách. Tuy vậy, ảnh hưởng của ông vẫn sống trong múa hiện đại.
Delsarte ảnh hưởng tới múa hiện đại thế nào?
Ruth St. Denis và Ted Shawn, những người tiên phong của múa hiện đại Mỹ, học các nguyên tắc Delsarte và dùng chúng để thoát khỏi lối ba lê cổ điển. Ted Shawn viết cuốn Every Little Movement về Delsarte. Ý tưởng mỗi chuyển động đều có nghĩa trở thành nền tảng cho nhiều lối múa thế kỷ 20.
