Meyerhold và cơ sinh học sân khấu (biomechanics): luyện diễn viên

Cơ sinh học sân khấu (biomechanics) là hệ thống luyện diễn viên do đạo diễn Nga Vsevolod Meyerhold xây dựng đầu thập niên 1920, dựa trên ý tưởng rằng cảm xúc có thể được khơi lên từ chuyển động chính xác của cơ thể, chứ không chỉ đi từ tâm lý vào. Diễn viên tập những bài "étude" như bắn cung, ném đá, cú tát, mỗi bài là một chuỗi động tác theo chu kỳ chuẩn bị, thực hiện, dừng. Mục tiêu là một cơ thể nhanh nhạy, tiết kiệm, đọc được từ xa, có thể diễn bất cứ phong cách nào.

Meyerhold là ai

Vsevolod Meyerhold (1874–1940) bắt đầu là diễn viên của Nhà hát Nghệ thuật Moskva ngay từ những năm đầu, và đóng vai Treplev trong vở Con hải âu của Chekhov năm 1898, dàn dựng nổi tiếng gắn với tên tuổi nhà hát. Nhưng ông sớm rời xa lối hiện thực tâm lý của thầy mình, Stanislavski. Ông tìm sân khấu ở những nguồn khác: commedia dell'arte của Ý, nghệ thuật xiếc, hội chợ, sân khấu Nhật và Trung Hoa, những truyền thống mà cơ thể diễn viên là trung tâm và không ai giả vờ rằng sân khấu là đời thật.

Trong hai thập niên đầu thế kỷ 20, Meyerhold làm việc ở nhiều nhà hát, thử nghiệm sân khấu tượng trưng, phong cách hoá. Sau năm 1917, ông lập xưởng đào tạo diễn viên của riêng mình ở Moskva, và chính ở đây cơ sinh học ra đời, khoảng năm 1921–1922.

Cơ sinh học đến từ đâu

Meyerhold gom nhiều nguồn rất khác nhau:

• Commedia dell'arte và xiếc: diễn viên nhào lộn, tung hứng, dùng cơ thể kể chuyện mà không cần tâm lý dài dòng.
• Sân khấu phương Đông: độ chính xác của từng tư thế, sự kiểm soát hoàn toàn chuyển động.
• Khoa học lao động thời ấy: những nghiên cứu về hiệu quả động tác của công nhân, tìm cách làm một việc với ít chuyển động thừa nhất.
• Tâm lý học phản xạ và thuyết của William James: ý cho rằng phản ứng cơ thể có thể đi trước và gây ra cảm xúc. Câu hay được dùng để minh hoạ là người ta không chạy vì sợ, mà sợ vì đang chạy.

Từ đó Meyerhold rút ra nguyên tắc: nếu diễn viên đặt cơ thể vào đúng tư thế, đúng nhịp, cảm xúc sẽ tới. Đây là hướng ngược với giai đoạn đầu của Stanislavski, vốn đi từ hoàn cảnh nội tâm ra ngoài.

Chu kỳ diễn: từ chối, thực hiện, dừng

Mỗi động tác trong cơ sinh học được chia thành các pha rõ ràng. Các tài liệu tiếng Anh thường giữ thuật ngữ tiếng Nga:

Cái pha "từ chối" là phát hiện rất hữu ích cho mọi diễn viên. Khán giả nhìn thấy sự chuẩn bị, nên họ đọc được ý định trước khi hành động xảy ra. Một cú tát trên sân khấu, một bước lao tới, một cái quay đầu đều rõ ràng hơn nhiều khi có nhịp lấy đà ngược.

Những étude nổi tiếng

Étude là những bài tập ngắn, có cốt truyện đơn giản, chuỗi động tác cố định, tập đi tập lại đến khi nhuần nhuyễn. Một số bài được nhắc nhiều trong tư liệu:

• Bắn cung: diễn viên rút một mũi tên tưởng tượng, giương cung, nhắm, bắn. Đây thường là bài đầu tiên, chứa đủ các nguyên tắc cân bằng, trọng tâm, nhịp và chu kỳ diễn.
• Ném đá: nhặt, lấy đà, ném một hòn đá tưởng tượng, dùng toàn thân.
• Cú tát: bài tập cho hai người, một người tát, một người nhận, phối hợp nhịp hoàn toàn để không ai bị đau.
• Đâm dao: một bài hai người khác, với động tác giả lập được kiểm soát.
• Nhảy lên ngực bạn diễn: một bài đòi hỏi tin tưởng và kỹ thuật đỡ.

Những bài có va chạm và nâng đỡ phải tập với người hướng dẫn được đào tạo về cơ sinh học, có thảm và tập chậm trước. Đừng tự tập theo video.

Cơ sinh học trên sân khấu thật

Năm 1922, Meyerhold dựng vở Người chồng rộng lượng (The Magnanimous Cuckold) của Fernand Crommelynck, với bộ khung sân khấu kiến tạo của nữ hoạ sĩ Lyubov Popova: cầu thang, bánh xe, cầu trượt, không có phông vẽ như thật. Diễn viên mặc đồ lao động xanh giống nhau và chuyển động như nghệ sĩ nhào lộn. Đây thường được coi là vở trình diễn rõ nhất của cơ sinh học.

Năm 1926, ông dựng Quan thanh tra của Gogol, một dàn dựng được giới nghiên cứu xếp vào hàng kinh điển của sân khấu thế kỷ 20, với những cảnh quần thể chính xác như máy.

Số phận của Meyerhold và cơ sinh học

Từ giữa thập niên 1930, lối làm sân khấu thử nghiệm của Meyerhold ngày càng bị chỉ trích ở Liên Xô. Nhà hát của ông bị đóng cửa năm 1938, ông bị bắt năm 1939 và bị xử bắn năm 1940. Sau đó ông được phục hồi danh dự năm 1955. Trong nhiều thập niên, cơ sinh học gần như chỉ được truyền lại kín đáo qua một vài học trò cũ. Một trong số đó, Nikolai Kustov, đã dạy lại các étude cho thế hệ sau, và nhờ chuỗi truyền nghề ấy, từ cuối thế kỷ 20 cơ sinh học được giảng dạy trở lại ở Nga và ở nhiều trường sân khấu phương Tây.

So sánh với Stanislavski

Cần nói thêm: về cuối đời, chính Stanislavski cũng chuyển sang "phương pháp hành động thể chất", đi từ hành động cụ thể của cơ thể. Hai người thầy ấy, xuất phát từ hai đầu, gặp nhau gần hơn nhiều so với cách người ta hay đối lập họ.

Góc nhìn hôm nay: học được gì

• Lấy đà ngược. Thử đưa nhịp "từ chối" vào mọi hành động lớn trên sân khấu. Khán giả sẽ đọc được ý định rõ ràng hơn hẳn.
• Dừng có kiểm soát. Kết thúc mọi động tác bằng một điểm dừng thật, không để nó tan dần.
• Cơ thể khơi cảm xúc. Khi bí cảm xúc, thử tìm tư thế và nhịp của nó trước. Nhiều diễn viên thấy cảnh mở ra nhanh hơn.
• Kỷ luật lặp lại. Một étude tập hàng trăm lần cho thấy độ chính xác cũng là một loại tự do.

Tư liệu tiếng Anh có tuyển tập Meyerhold on Theatre do Edward Braun biên dịch và chú giải, rất đáng đọc. Các xưởng tập ngắn về cơ sinh học cũng thường được tổ chức tại các liên hoan sân khấu quốc tế, cho ai muốn trải nghiệm bằng cơ thể.