Sân khấu nghèo là quan niệm của đạo diễn Ba Lan Jerzy Grotowski (1933–1999): bỏ hết những gì sân khấu không thật sự cần, như cảnh trí, hoá trang cầu kỳ, âm nhạc ghi sẵn, ánh sáng hiệu ứng, chỉ giữ lại diễn viên và khán giả. Khi mọi phương tiện khác bị lấy đi, toàn bộ sức nặng dồn lên cơ thể và giọng của người diễn, nên Grotowski đòi hỏi một lối luyện tập khắc nghiệt và một sự "tự hiến" trọn vẹn. Tư tưởng ấy được trình bày trong tuyển tập Towards a Poor Theatre (1968).
Grotowski và Nhà hát Phòng thí nghiệm
Grotowski học đạo diễn ở Kraków và Moskva. Năm 1959, ông cùng nhà phê bình Ludwik Flaszen nhận một nhà hát nhỏ ở Opole, Ba Lan, tên là Nhà hát 13 Hàng ghế. Năm 1965, đoàn chuyển về Wrocław và về sau được gọi là Nhà hát Phòng thí nghiệm (Teatr Laboratorium). Chữ "phòng thí nghiệm" nói rõ tinh thần: đây không phải nơi sản xuất vở diễn đều đặn cho mùa diễn, mà là nơi nghiên cứu bản chất của nghề diễn, với một nhóm diễn viên nhỏ làm việc cùng nhau nhiều năm.
Đoàn chỉ dựng vài vở trong mỗi giai đoạn, tập hàng tháng, có khi hàng năm cho một vở. Khán giả mỗi suất thường rất ít, vài chục người, vì Grotowski muốn một quan hệ gần gũi giữa người diễn và người xem.
"Nghèo" nghĩa là gì
Grotowski đặt câu hỏi: sân khấu có thể tồn tại mà không cần gì? Không cần trang phục riêng, không cần cảnh trí, không cần âm nhạc riêng, không cần ánh sáng hiệu ứng, thậm chí không cần sân khấu tách biệt. Câu trả lời của ông là có. Thứ duy nhất không thể bỏ là mối quan hệ sống giữa diễn viên và khán giả.
Ông gọi lối sân khấu muốn cạnh tranh với điện ảnh, truyền hình bằng máy móc, hiệu ứng, kỹ xảo là "sân khấu giàu", và cho rằng nó sẽ luôn thua, vì phim làm những việc ấy giỏi hơn. Sân khấu chỉ có một thứ phim không có: con người sống, thở, ở ngay trước mặt khán giả. Vậy hãy đẩy thứ ấy đến tận cùng.
Con đường phủ định
Một ý trung tâm khác là "via negativa", con đường phủ định. Grotowski không muốn dạy diễn viên một bộ kỹ năng để cộng thêm, mà muốn giúp họ gỡ bỏ những vật cản: thói quen, sự che giấu, căng thẳng, nỗi sợ bị nhìn thấy. Diễn viên không học "làm thế nào", mà học thôi không làm những gì đang cản trở mình.
Diễn viên "thánh" và diễn viên "phục vụ"
Trong các bài viết của mình, Grotowski phân biệt người diễn coi cơ thể là món hàng để làm vừa lòng khán giả với người diễn dùng vai như một phương tiện để tự phơi mở. Ông dùng những hình ảnh mang màu sắc tôn giáo như "diễn viên thánh" và "hành vi toàn vẹn" để chỉ khoảnh khắc người diễn trao trọn mình, không giấu giếm, không phòng thủ. Đây không phải nghĩa đạo giáo theo nghĩa đen, mà là một cách nói về sự tận hiến và chân thật tuyệt đối trước người xem.
Những vở diễn quan trọng
| Năm (xấp xỉ) | Vở | Điểm nổi bật |
|---|---|---|
| 1962 | Akropolis, theo Stanisław Wyspiański | Khán giả ngồi giữa không gian diễn; diễn viên dựng một công trình từ đống ống kim loại trong lúc diễn |
| 1965 | Hoàng tử kiên định, theo Calderón qua bản Słowacki | Diễn xuất của Ryszard Cieślak trong vai chính, thường được nhắc như ví dụ tiêu biểu cho "hành vi toàn vẹn" |
| 1968–1969 | Apocalypsis cum figuris | Vở cuối của giai đoạn sân khấu, xây dựng từ ứng tác của diễn viên |
Trong các vở này, cách sắp xếp khán giả thay đổi theo từng vở. Có vở khán giả ngồi như khách dự một bữa tiệc, có vở khán giả nhìn xuống từ trên cao như người chứng kiến một ca phẫu thuật. Mỗi cách bố trí là một phần ý nghĩa của vở.
Luyện tập: plastique và các bài thể chất
Grotowski và các diễn viên của ông phát triển những chuỗi bài tập thể chất, được ghi hình và mô tả trong Towards a Poor Theatre. Hai nhóm hay được nhắc:
- Bài tập thể chất (corporels): các động tác lấy cảm hứng từ yoga, nhào lộn, quan sát động vật, như bài "con mèo" duỗi và vươn toàn thân. Mục đích không phải để có sức mạnh hay dẻo dai như vận động viên, mà để cơ thể phản ứng không bị chặn.
- Plastique: chuỗi chuyển động của khớp và các phần cơ thể, bắt đầu từ chi tiết nhỏ như cổ tay, cổ, rồi phát triển thành những dòng chuyển động liên tục do ứng tác dẫn dắt.
Grotowski cũng làm việc rất nhiều với giọng, với các "bộ cộng hưởng" ở những vùng khác nhau của cơ thể, để giọng diễn viên có thể đầy khán phòng mà không cần micro.
Những bài tập này đòi hỏi thể lực cao, một số có xoay người, đứng đầu, nhào lộn. Chỉ nên tập dưới sự hướng dẫn của người được đào tạo, có thảm và khởi động kỹ. Bản thân Grotowski cũng cảnh báo việc chép lại bài tập như công thức mà không hiểu mục đích.
Sau sân khấu: những giai đoạn về sau
Từ đầu thập niên 1970, Grotowski dần rời khỏi việc dựng vở cho khán giả. Ông chuyển qua các dự án "cận sân khấu" (paratheatre), nơi người tham gia không còn chia thành diễn viên và người xem; rồi tới "Sân khấu Nguồn", nghiên cứu những kỹ thuật cổ truyền của nhiều nền văn hoá; rồi "Kịch Khách quan" ở Mỹ. Giai đoạn cuối đời, từ năm 1986, ông làm việc tại Trung tâm Workcenter ở Pontedera, Ý, với hướng nghiên cứu ông gọi là "nghệ thuật như phương tiện", cùng người cộng sự Thomas Richards. Những giai đoạn này ít được khán giả biết đến nhưng là phần quan trọng của di sản ông.
Ảnh hưởng
Eugenio Barba, người từng làm trợ lý cho Grotowski ở Opole, là người biên tập Towards a Poor Theatre và sau này lập nhà hát Odin Teatret ở Đan Mạch. Peter Brook mời Grotowski làm việc với diễn viên của mình và viết lời giới thiệu cho cuốn sách. Ở nhiều trường kịch, các bài tập thể chất kiểu Grotowski, hoặc lấy cảm hứng từ đó, trở thành phần khởi động quen thuộc. Còn ý "sân khấu nghèo" thì được nhiều nhóm kịch không có tiền đón nhận như một sự giải phóng: không có ngân sách cũng không sao, miễn là có diễn viên thật sự tận hiến.
Góc nhìn hôm nay: điều gì dùng được ngay
- Thử dựng một cảnh "nghèo". Bỏ hết đạo cụ, phục trang, nhạc. Chỉ giữ diễn viên trong một khoảng sàn trống và khán giả ngồi gần. Cảnh nào còn đứng được là cảnh có xương sống.
- Tìm vật cản của mình. Thay vì hỏi "mình cần học thêm gì", hỏi "mình đang che giấu gì khi diễn": giọng, ánh mắt, một thói quen tay chân.
- Khán giả là một phần của cảnh. Thử đổi cách xếp ghế cho buổi diễn của nhóm và xem quan hệ với người xem thay đổi thế nào.
Đọc Towards a Poor Theatre nên đọc chậm, vì đó là tuyển tập nhiều bài viết, phỏng vấn, ghi chép xưởng tập, không phải giáo trình liền mạch. Những đoạn phim tư liệu về bài tập của Nhà hát Phòng thí nghiệm được giữ ở các viện lưu trữ và đôi khi được chiếu trong các liên hoan sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Sân khấu nghèo của Grotowski là gì?
Đó là quan niệm bỏ hết những gì sân khấu không thật sự cần như cảnh trí, hoá trang cầu kỳ, âm nhạc ghi sẵn, chỉ giữ diễn viên và khán giả. Grotowski cho rằng sân khấu chỉ có một thứ phim ảnh không có, là con người sống ngay trước mặt người xem. Vì vậy toàn bộ sức nặng dồn lên cơ thể và giọng của diễn viên.
Jerzy Grotowski là ai?
Jerzy Grotowski (1933–1999) là đạo diễn và nhà cải cách sân khấu người Ba Lan. Ông lập Nhà hát Phòng thí nghiệm ở Opole rồi Wrocław, dựng những vở như Akropolis và Hoàng tử kiên định. Cuốn Towards a Poor Theatre (1968) tập hợp tư tưởng của ông.
Via negativa là gì?
Via negativa, con đường phủ định, là cách luyện diễn viên bằng việc gỡ bỏ vật cản như thói quen, căng thẳng, sự che giấu, thay vì cộng thêm kỹ năng. Diễn viên học thôi không làm những gì cản trở mình. Đây là ý trung tâm trong phương pháp của Grotowski.
Bài tập plastique là gì?
Plastique là chuỗi chuyển động của khớp và các phần cơ thể, bắt đầu từ chi tiết nhỏ rồi phát triển thành dòng chuyển động liên tục do ứng tác dẫn dắt. Nó cùng các bài tập thể chất khác giúp cơ thể diễn viên phản ứng không bị chặn. Nên tập dưới sự hướng dẫn của người được đào tạo.
Grotowski ảnh hưởng tới ai?
Eugenio Barba, người biên tập Towards a Poor Theatre và lập Odin Teatret, là học trò trực tiếp. Peter Brook làm việc với Grotowski và viết lời giới thiệu cho cuốn sách. Nhiều trường kịch dùng các bài tập thể chất theo tinh thần Grotowski, và nhiều nhóm kịch nhỏ đón nhận ý sân khấu nghèo.
