Uta Hagen (1919–2004) là nữ diễn viên và nhà sư phạm người Mỹ gốc Đức, nổi tiếng với hai công cụ: thay thế (substitution), tức dùng những người, vật, sự kiện thật trong đời mình để làm hoàn cảnh nhân vật trở nên cụ thể, và các bài tập vật thể (object exercises), những bài diễn một mình các việc thường ngày với độ chân thực tuyệt đối. Bà trình bày chúng trong Respect for Acting (1973) và A Challenge for the Actor (1991), hai cuốn sách vẫn được dạy rộng rãi ở các trường diễn.
Một diễn viên sân khấu trước khi là thầy
Uta Hagen sinh ở Göttingen, Đức, lớn lên ở Mỹ. Bà lên sân khấu Broadway khi còn rất trẻ, với vai Nina trong Con hải âu của Chekhov năm 1938. Bà hai lần nhận giải Tony cho Nữ diễn viên chính: năm 1951 với The Country Girl, và năm 1963 với vai Martha trong Who's Afraid of Virginia Woolf? của Edward Albee tại buổi công diễn đầu tiên.
Bà dạy ở HB Studio tại Greenwich Village, New York, trường do Herbert Berghof lập năm 1945; Berghof về sau là chồng bà. Hagen dạy ở đây nhiều thập niên, và chính từ lớp học, những bài tập của bà được thử nghiệm và hoàn thiện. Điểm đặc biệt là bà luôn nói từ góc nhìn của người diễn thật hằng đêm, không phải của nhà lý thuyết.
Hagen muốn chống lại điều gì
Trong Respect for Acting, Hagen phân biệt hai lối tiếp cận vai. Một lối là diễn viên quyết định trước hình thức bên ngoài: nhân vật nói thế này, đi thế kia, rồi lặp lại. Lối kia là diễn viên tìm cách để chính mình, với tất cả trải nghiệm của mình, sống được trong hoàn cảnh của nhân vật, để hành vi nảy sinh mỗi đêm. Hagen theo lối thứ hai. Với bà, câu hỏi không phải "nhân vật sẽ làm gì" mà "mình sẽ làm gì nếu mình ở trong hoàn cảnh này".
Thay thế: làm cho hoàn cảnh thành của mình
Kịch bản cho diễn viên những hoàn cảnh xa lạ: một người mẹ chờ đứa con đi xa không về, một bá tước trong lâu đài, một người phụ nữ phát hiện chồng ngoại tình. Thay thế là cách Hagen gọi việc tìm trong đời mình những thứ tương đương để làm hoàn cảnh ấy sống động:
- Bạn diễn đóng vai người cha: diễn viên có thể nghĩ về một người thật trong đời mình có quan hệ tương tự, để cách mình nhìn bạn diễn có sức nặng.
- Căn phòng trên sân khấu là lâu đài: diễn viên gợi lại một nơi mình từng thấy uy nghi, xa lạ.
- Lá thư đạo cụ chứa tin dữ: diễn viên gán cho nó một tin dữ có ý nghĩa với mình.
Điều quan trọng là thay thế phải phục vụ cảnh, không thay cảnh. Diễn viên không diễn chuyện đời mình; họ dùng nó như chất liệu để phản ứng với hoàn cảnh của nhân vật một cách thật. Trong cuốn sách sau, Hagen dùng thêm từ "chuyển dịch" (transference) cho quá trình này, nhấn mạnh việc chuyển trải nghiệm riêng vào thế giới của vở.
Một lời cảnh báo
Thay thế có thể chạm vào những người, những chuyện đau trong đời. Người mới nên chọn chất liệu đủ xa, đã nguôi, và không dùng những chấn thương chưa lành. Nếu một bài tập khơi dậy cảm xúc khó kiểm soát, hãy dừng lại, nói với người hướng dẫn, và tìm hỗ trợ của chuyên gia tâm lý khi cần.
Các bài tập vật thể
Đây là phần thực hành nổi tiếng nhất của Hagen. Học trò chuẩn bị ở nhà một chuỗi hành động hằng ngày, khoảng vài phút, rồi diễn lại trong lớp như thể đang thật sự ở trong căn phòng của mình. Không thoại hoặc rất ít thoại. Mục tiêu là sự chân thực tuyệt đối với đồ vật, không gian, thời gian.
| Bài tập | Nội dung chính | Luyện điều gì |
|---|---|---|
| Bài vật thể cơ bản | Tái hiện vài phút đời thường của chính mình: dậy, pha cà phê, tìm chìa khoá | Hành động cụ thể, không "diễn cho người xem" |
| Ba lần bước vào | Bước vào cùng một căn phòng ba lần, mỗi lần đến từ một hoàn cảnh khác, với một mục tiêu khác | Hoàn cảnh trước đó ảnh hưởng tới hành vi |
| Gán phẩm chất (endowment) | Gán cho đạo cụ những đặc tính nó không có: ly nước lạnh thành nóng bỏng, hộp rỗng thành nặng | Làm khán giả tin vào đồ vật |
| Tự nói với mình | Nhân vật ở một mình và nói thành tiếng như người ta vẫn lẩm bẩm | Độc thoại tự nhiên, không hướng ra khán giả |
| Điện thoại | Nói chuyện với người vô hình ở đầu dây, nghe và phản ứng | Lắng nghe người không có mặt |
| Các lực chi phối | Diễn hành động khi đang mệt, lạnh, say, đau chân, vội | Trạng thái thể chất làm thay đổi mọi việc |
Danh mục và tên gọi chính xác các bài khác nhau giữa hai cuốn sách và theo từng lần in. Tinh thần thì không đổi: lấy đời sống cụ thể của chính diễn viên làm phòng thí nghiệm.
Ví dụ: ba lần bước vào
Một học trò bước vào phòng khách của mình ba lần. Lần thứ nhất, vừa đi làm về sau một ngày dài, chỉ muốn nằm. Lần thứ hai, vừa nhận tin đỗ học bổng, muốn gọi ngay cho mẹ. Lần thứ ba, nghi có người lạ vào nhà khi mình vắng. Cùng một cánh cửa, cùng một căn phòng, nhưng cách mở cửa, ánh mắt, bước chân, chỗ đặt túi đều khác. Lớp học xem và nói mình đọc được gì.
Chín câu hỏi cho nhân vật
Trong A Challenge for the Actor, Hagen gom việc chuẩn bị vai thành một loạt câu hỏi mà diễn viên phải trả lời cụ thể, ở ngôi thứ nhất:
- Tôi là ai?
- Bây giờ là lúc nào?
- Tôi đang ở đâu?
- Xung quanh tôi có gì?
- Hoàn cảnh cho sẵn là gì?
- Quan hệ của tôi với những người khác ra sao?
- Tôi muốn gì?
- Cái gì cản đường tôi?
- Tôi làm gì để đạt được điều mình muốn?
Những câu hỏi này giờ có mặt trong rất nhiều giáo trình diễn xuất, đôi khi không còn ghi tên Hagen. Điểm cốt lõi của bà là trả lời ở ngôi "tôi", không phải "nhân vật", và trả lời cụ thể đến mức có thể hành động được.
Hagen trong dòng chảy chung
Hagen thừa hưởng nhiều từ Stanislavski, nhất là hoàn cảnh cho sẵn và hành động có mục tiêu. Cách bà dùng trải nghiệm riêng gần với một phần của Method, nhưng bà đặt trọng tâm vào hành vi cụ thể và đồ vật, không vào việc tái tạo cảm xúc. So với Meisner, người tập trung vào phản ứng giữa hai người, các bài vật thể của Hagen thường là bài một người với không gian và đồ vật. Hai lối bổ sung cho nhau, và nhiều trường dạy cả hai.
Góc nhìn hôm nay: tự tập bài vật thể
- Chọn một việc bạn làm mỗi sáng, dài khoảng ba phút. Làm thật vài lần và quan sát kỹ: tay cầm cốc thế nào, nhìn đâu khi đợi nước sôi, nghĩ gì.
- Dựng lại trong một căn phòng khác với đạo cụ đơn giản. Không thêm gì "cho có kịch".
- Ghi hình và xem lại: chỗ nào trông như đang diễn, chỗ nào như đang sống.
- Rồi thêm một lực chi phối: làm lại khi đang rất vội, hoặc khi đang đau đầu.
Nên đọc Respect for Acting trước, vì nó viết gần gũi và có nhiều ví dụ từ chính sân khấu của Hagen; sau đó mới đến A Challenge for the Actor với cấu trúc chặt chẽ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Uta Hagen là ai?
Uta Hagen (1919–2004) là nữ diễn viên và nhà sư phạm người Mỹ gốc Đức, hai lần nhận giải Tony cho Nữ diễn viên chính. Bà dạy nhiều thập niên ở HB Studio, New York. Hai cuốn Respect for Acting (1973) và A Challenge for the Actor (1991) của bà là sách gối đầu của nhiều trường diễn.
Kỹ thuật thay thế (substitution) là gì?
Thay thế là việc diễn viên dùng người, nơi chốn, sự kiện thật trong đời mình để làm hoàn cảnh của nhân vật trở nên cụ thể và có sức nặng. Ví dụ nghĩ về một người thân có quan hệ tương tự khi nhìn bạn diễn. Nó phục vụ cảnh chứ không thay cảnh, và nên dùng chất liệu đã nguôi ngoai.
Bài tập vật thể của Uta Hagen là gì?
Đó là những bài diễn một mình các hành động đời thường với độ chân thực tuyệt đối, như pha cà phê, bước vào phòng, nói điện thoại. Các bài gồm ba lần bước vào, gán phẩm chất cho đồ vật, tự nói với mình, các lực chi phối. Mục tiêu là hành vi cụ thể thay vì diễn cho người xem.
Chín câu hỏi của Uta Hagen gồm những gì?
Tôi là ai, bây giờ là lúc nào, tôi ở đâu, xung quanh có gì, hoàn cảnh cho sẵn là gì, quan hệ với người khác ra sao, tôi muốn gì, cái gì cản đường và tôi làm gì để đạt điều mình muốn. Hagen yêu cầu trả lời ở ngôi thứ nhất và thật cụ thể. Chúng được trình bày trong A Challenge for the Actor.
Uta Hagen khác Meisner thế nào?
Meisner tập trung vào phản ứng giữa hai người qua bài tập lặp lại. Hagen nhấn mạnh hành vi cụ thể với đồ vật, không gian và việc dùng trải nghiệm riêng qua thay thế. Hai cách bổ sung cho nhau và nhiều trường dạy cả hai.
