Chia nhịp (beat) là cách đạo diễn cắt một cảnh thành những đoạn nhỏ, mỗi đoạn kết thúc khi một nhân vật đổi cách đòi hỏi điều mình muốn, hoặc khi tình thế giữa các nhân vật đổi chiều. Một cảnh năm trang có thể có từ bốn tới mười nhịp. Chia xong, đạo diễn biết cảnh đang đi qua những chặng nào, chỗ nào phải dừng lại, chỗ nào phải đẩy nhanh, và có một ngôn ngữ chung để làm việc với diễn viên.
Nhịp là gì, và không phải là gì
Trong tiếng Anh sân khấu, chữ beat được dùng theo hai nghĩa dễ lẫn:
- Beat là một khoảng ngừng ngắn. Nhiều kịch bản, nhất là kịch bản phim Mỹ, ghi "(beat)" giữa hai câu thoại để báo nhân vật dừng một nhịp.
- Beat là một đơn vị của cảnh. Đây là nghĩa bài này bàn: một đoạn có chung một mục tiêu và một cách hành động, kết thúc khi có sự thay đổi.
Ý tưởng chia vai và cảnh thành các đoạn nhỏ gắn với hệ thống Stanislavski, ông gọi là kusok, tức "mẩu". Có một giai thoại phổ biến rằng chữ beat ra đời vì các thầy dạy người Nga ở Mỹ phát âm chữ bit thành "beat"; câu chuyện này hay được kể nhưng chưa có tư liệu chắc chắn, nên coi là giai thoại. Điều quan trọng không phải tên gọi, mà là thói quen đọc cảnh theo những chặng thay đổi.
Nhịp cũng không phải là đoạn văn hay câu thoại. Một câu dài có thể nằm gọn trong một nhịp. Ngược lại, một chữ "Thôi" có thể là ranh giới giữa hai nhịp, nếu sau chữ đó nhân vật bỏ cuộc và chuyển sang một chiến thuật khác.
Dấu hiệu nhận ra ranh giới giữa hai nhịp
Đạo diễn đọc kịch bản bằng bút chì và đánh một gạch ngang mỗi khi thấy có gì đó đổi. Những dấu hiệu hay gặp nhất:
| Dấu hiệu | Ví dụ trong cảnh |
|---|---|
| Nhân vật đổi chiến thuật | Đang năn nỉ thì chuyển sang doạ |
| Thông tin mới xuất hiện | Một bí mật bị lộ, một lá thư được đọc |
| Có người vào hoặc ra | Người thứ ba bước vào làm hai người im bặt |
| Đổi đề tài | Cãi chuyện tiền, bỗng nói sang chuyện cũ |
| Thế mạnh yếu đảo chiều | Người đang lép vế bất ngờ nắm thế |
| Một hành động vật lý lớn | Đập bàn, xé giấy, ôm nhau |
Không phải dấu hiệu nào cũng tạo ra nhịp mới. Một người đi vào chỉ để đặt khay trà rồi đi ra có thể không đổi gì giữa hai nhân vật chính. Câu hỏi thử luôn là: sau khoảnh khắc này, có ai muốn điều khác, hoặc đòi điều cũ bằng cách khác không?
Đặt tên cho từng nhịp
Gạch ranh giới mới là nửa việc. Nửa còn lại là đặt cho mỗi nhịp một cái tên ngắn, giống tên chương trong sách. Tên tốt thường có động từ và nói được điều đang diễn ra giữa người với người, chứ không tóm tắt nội dung lời thoại.
Lấy một cảnh tự đặt làm ví dụ: hai mẹ con ngồi ăn tối. Người con định báo sẽ bỏ ngành y để theo nghề diễn. Người mẹ đã đoán ra từ trước.
- "Dò đường." Con hỏi han chuyện ở chợ, chuyện bà hàng xóm, chờ thời điểm. Mẹ trả lời nhát gừng.
- "Mẹ chặn trước." Mẹ nhắc chuyện bác sĩ nhà bên vừa mua xe. Con hiểu mẹ biết rồi.
- "Nói thẳng." Con buông đũa, nói ra quyết định.
- "Mẹ đánh vào lương tâm." Mẹ không cãi, chỉ kể về những năm đi làm thêm để con học.
- "Con lùi." Con xin lỗi, gần như rút lại.
- "Mẹ buông." Mẹ gắp thức ăn cho con, hỏi vở diễn đầu tiên là vở gì.
Chỉ nhìn sáu cái tên, đạo diễn đã thấy hình dáng của cảnh: người con thắng ở nhịp 3, thua ở nhịp 5, và cái kết đến từ người mẹ chứ không từ người con. Diễn viên cũng thấy ngay: nếu nhịp 4 diễn mềm quá, nhịp 5 sẽ không có lý do.
Đạo diễn dùng bản chia nhịp vào việc gì
Lập kế hoạch tập
Một buổi tập không cần đi trọn cảnh. Đạo diễn có thể nói "hôm nay làm nhịp 3 đến 5", tức đoạn bản lề của cảnh. Diễn viên đến buổi tập biết mình sẽ làm gì.
Đặt chuyển động và vị trí
Ranh giới nhịp là chỗ tự nhiên cho một bước di chuyển. Khi tình thế giữa hai người đổi, khoảng cách giữa họ thường cũng đổi. Ngược lại, nếu diễn viên đi lại lung tung giữa một nhịp, khán giả sẽ tưởng có gì đó vừa thay đổi trong khi không có.
Nói chuyện với diễn viên
Thay vì "đoạn này em diễn chưa tới", đạo diễn nói "ở nhịp 4, mẹ đang tìm cách làm con thấy có lỗi; em thử làm cho con không dám nhìn mẹ". Lời ghi chú bám vào một chỗ cụ thể và một việc cụ thể.
Kiểm soát nhịp độ
Mỗi ranh giới là chỗ có thể dừng lại một hơi, hoặc ngược lại là chỗ phải nối ngay. Biết đâu là ranh giới thì biết khoảng lặng nào có lý do, khoảng lặng nào chỉ là diễn viên chậm.
Những lỗi hay gặp khi chia nhịp
- Chia quá vụn. Mỗi câu một nhịp thì không còn là bản đồ nữa, mà là bản sao kịch bản. Diễn viên sẽ diễn từng câu riêng lẻ, mất dòng chảy.
- Chia quá thô. Cả cảnh dài chỉ có hai nhịp nghĩa là đạo diễn đang bỏ sót những lần nhân vật đổi cách.
- Đặt tên bằng cảm xúc. "Buồn", "tức giận" không giúp ai diễn. Tên nhịp nên nói ai đang làm gì với ai.
- Bám chặt bản chia đầu tiên. Bản chia nhịp là giả thuyết. Khi diễn viên đứng lên tập, nhiều ranh giới sẽ dịch chỗ, có nhịp nhập lại, có nhịp tách ra. Đạo diễn giỏi sửa bản đồ theo địa hình thật.
- Bắt diễn viên đánh dấu "chuyển nhịp". Ranh giới nhịp là thứ để hiểu, không phải để khán giả thấy. Nếu diễn viên đổi giọng, đổi tư thế rõ ràng ở mỗi ranh giới, vở sẽ có vẻ máy móc.
Chia nhịp ở sân khấu, điện ảnh và trong chèo, tuồng
Trong điện ảnh, cách chia này được dùng nhiều ở khâu chuẩn bị diễn xuất và ở biên kịch, nơi người ta còn nói tới "beat sheet" là bảng các bước ngoặt của cả bộ phim. Đó là nghĩa rộng hơn, ở cấp câu chuyện chứ không phải cấp một cảnh. Cảnh phim thường ngắn và quay rời nhau, nên việc biết mình đang ở nhịp nào trong cảnh giúp diễn viên bắt đúng mạch khi máy quay bật lên giữa chừng.
Với sân khấu truyền thống Việt, khái niệm này không có tên gọi riêng, nhưng cấu trúc trích đoạn chèo, tuồng vốn đã chia rất rõ: mỗi lớp, mỗi làn điệu có chức năng riêng trong mạch kể. Đạo diễn dựng lại chèo, tuồng hôm nay thường phải đọc được cả hai lớp: lớp trình thức của làn điệu và lớp thay đổi tâm lý bên dưới.
Góc nhìn hôm nay: tập chia nhịp như thế nào
Muốn quen tay, có thể tự luyện theo trình tự sau:
- Chọn một cảnh hai người trong kịch đã hết bản quyền, ví dụ cảnh cuối Nhà búp bê của Ibsen giữa Nora và Helmer, hoặc một cảnh trong Chim hải âu của Chekhov.
- Đọc một lượt không bút. Viết một câu: cảnh này bắt đầu với ai muốn gì, kết thúc thế nào.
- Đọc lại với bút chì, gạch mỗi chỗ thấy có thay đổi. Đừng sợ gạch nhiều.
- Gộp những gạch quá gần nhau, đặt tên cho từng đoạn bằng một cụm có động từ.
- So bản chia với một người bạn đã làm cùng cảnh. Chỗ hai người gạch khác nhau thường là chỗ đáng bàn nhất.
Sách nên đọc: Backwards and Forwards của David Ball, một cuốn mỏng về cách đọc kịch bản theo chuỗi nguyên nhân – kết quả; Respect for Acting của Uta Hagen cho phía diễn viên. Các giáo trình đạo diễn của trường sân khấu trong nước cũng có phần phân tích kịch bản, nên tìm đọc nếu có thể.
Câu hỏi thường gặp
Beat trong kịch bản là gì?
Beat có hai nghĩa. Ghi "(beat)" giữa hai câu thoại là một khoảng ngừng ngắn. Còn trong phân tích cảnh, beat là một đoạn nhỏ có chung mục tiêu và cách hành động, kết thúc khi nhân vật đổi chiến thuật hoặc tình thế đổi chiều.
Một cảnh nên chia thành bao nhiêu nhịp?
Không có con số cố định. Một cảnh vài trang thường có khoảng bốn tới mười nhịp. Nếu mỗi câu là một nhịp thì đang chia quá vụn, nếu cả cảnh chỉ hai nhịp thì có thể đang bỏ sót những lần nhân vật đổi cách.
Làm sao biết chỗ nào chuyển nhịp?
Hỏi: sau khoảnh khắc này có ai muốn điều khác, hay đòi điều cũ bằng cách khác không. Dấu hiệu hay gặp là có thông tin mới, có người vào ra, đổi đề tài, hoặc thế mạnh yếu giữa hai nhân vật đảo chiều.
Diễn viên có cần tự chia nhịp không?
Nên có. Diễn viên chia nhịp cho vai của mình để biết nhân vật đổi chiến thuật ở đâu. Bản chia của diễn viên và của đạo diễn không nhất thiết trùng nhau, và chỗ khác nhau là chỗ hai bên cần trao đổi trong buổi tập.
Chia nhịp có phải là phương pháp Stanislavski không?
Ý tưởng chia vai thành các đoạn nhỏ có mục tiêu riêng xuất phát từ hệ thống Stanislavski. Ngày nay nó đã thành công cụ chung của đạo diễn và diễn viên ở nhiều trường phái, kể cả những người không theo Stanislavski.
