Không gian trống (The Empty Space, 1968) là cuốn sách của đạo diễn người Anh Peter Brook (1925–2022), mở đầu bằng ý tưởng nổi tiếng: chỉ cần một người đi ngang qua một khoảng trống trong khi có người khác nhìn, thế là đủ cho một hành vi sân khấu. Từ đó Brook chia sân khấu thành bốn loại: sân khấu chết, sân khấu thiêng, sân khấu thô mộc và sân khấu tức thì. Cuốn sách mỏng này trở thành một trong những sách về sân khấu được đọc nhiều nhất thế kỷ 20, và bản thân Brook đã sống trọn đời theo tinh thần của nó.
Peter Brook là ai
Peter Brook sinh ở London năm 1925. Từ khi còn rất trẻ, ông đã dàn dựng ở Stratford-upon-Avon và các nhà hát lớn của Anh, cả kịch nói lẫn opera. Ông được biết đến với những dàn dựng Shakespeare có tiếng như Titus Andronicus (1955) ở Stratford và Vua Lear (1962) với Royal Shakespeare Company. Năm 1964, sau một mùa thử nghiệm lấy cảm hứng từ Artaud, ông dựng Marat/Sade của Peter Weiss, một vở gây chấn động.
Năm 1970, bản dàn dựng Giấc mộng đêm hè của ông cho Royal Shakespeare Company đặt toàn bộ câu chuyện trong một chiếc hộp trắng tinh, với dây đu, dĩa xoay, diễn viên nhào lộn như trong rạp xiếc. Nó phá vỡ mọi hình dung về một vở Shakespeare thơ mộng với rừng cây và tiên nữ cánh mỏng, và được coi là một mốc lớn của sân khấu Anh.
Ngay sau đó, Brook rời Anh sang Paris, lập Trung tâm Quốc tế Nghiên cứu Sân khấu cùng Micheline Rozan, rồi từ năm 1974 lấy nhà hát cũ Bouffes du Nord, một khán phòng xuống cấp với tường loang lổ, làm nơi làm việc. Ông không sửa sang lại cho đẹp; những bức tường trần trụi ấy trở thành một phần của mọi vở diễn ở đây.
Câu mở đầu và ý nghĩa của nó
Câu mở đầu The Empty Space có thể diễn ý thế này: tôi có thể lấy bất kỳ khoảng trống nào và gọi nó là một sân khấu trần; một người đi qua khoảng trống ấy trong khi có người khác nhìn, và chỉ cần thế là đủ để một hành vi sân khấu bắt đầu.
Câu ấy định nghĩa sân khấu bằng ba thứ tối thiểu: một khoảng không gian, một người hành động, một người nhìn. Không có nhà hát, không có màn nhung, không có vé. Điều này giải phóng cho rất nhiều người làm kịch: sân khấu không phải là toà nhà, mà là một quan hệ.
Bốn loại sân khấu
| Loại | Brook mô tả | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|
| Sân khấu chết (Deadly) | Sân khấu lặp lại công thức, làm theo truyền thống đã mất linh hồn, nhàm chán mà mọi người vẫn coi là "văn hoá" | Khán giả vỗ tay vì phép lịch sự, diễn viên nói thoại theo thói quen, vở cổ điển được dựng như bảo tàng |
| Sân khấu thiêng (Holy) | Sân khấu làm hiện ra cái vô hình, chạm tới điều vượt lên đời thường | Những khoảnh khắc lặng người; Brook nhắc tới Artaud, Grotowski, Merce Cunningham |
| Sân khấu thô mộc (Rough) | Sân khấu bình dân, ồn ào, gần gũi, diễn ở bất cứ đâu với bất cứ thứ gì có trong tay | Hội chợ, gánh hát, quán rượu; Shakespeare ở Globe, Brecht cũng được ông xếp gần đây |
| Sân khấu tức thì (Immediate) | Sân khấu sống ngay trong khoảnh khắc, mọi thứ được tìm lại mới mỗi lần | Quá trình tập mở, vở diễn không đóng băng, tươi mới với từng khán giả |
Điều đáng chú ý là Brook không coi sân khấu thiêng cao quý hơn sân khấu thô mộc. Ông yêu cả hai, và cho rằng sân khấu hay nhất thường kết hợp được sự thiêng liêng với sự thô mộc, như Shakespeare. Thứ ông thật sự chống lại là sân khấu chết, và ông thừa nhận nó có thể len vào bất cứ đâu, kể cả những nhà hát danh giá nhất.
Sân khấu chết không phải là sân khấu cũ
Một hiểu lầm hay gặp là "sân khấu chết" nghĩa là sân khấu truyền thống. Không phải vậy. Một vở Shakespeare dựng theo lối cổ có thể sống động; một vở thử nghiệm mới tinh có thể chết, nếu nó chỉ lặp lại những mánh mà mọi người đã quen. Chết là khi không còn ai thật sự hỏi: điều này có ý nghĩa gì với khán giả hôm nay?
Những năm ở Paris: từ châu Phi tới Mahabharata
Ở Trung tâm Quốc tế, Brook làm việc với diễn viên đến từ nhiều nước, nói nhiều thứ tiếng, mang nhiều truyền thống. Đầu thập niên 1970, ông đưa đoàn đi qua nhiều làng ở châu Phi, diễn ứng tác trên một tấm thảm trải xuống đất cho những khán giả chưa từng biết đến sân khấu phương Tây. Mục đích là tìm xem điều gì trong sân khấu có thể truyền đạt mà không cần chung ngôn ngữ, chung văn hoá.
Đỉnh cao của giai đoạn này là Mahabharata, dựa trên sử thi Ấn Độ, do Jean-Claude Carrière chuyển thể, công diễn năm 1985 tại Liên hoan Avignon trong một mỏ đá ngoài trời, kéo dài khoảng chín giờ. Vở về sau được dựng thành phim. Việc một đạo diễn phương Tây dựng sử thi Ấn Độ đã gây tranh luận, với những ý kiến phê bình về cách tiếp cận văn hoá khác, và tranh luận ấy đến nay vẫn được nhắc tới trong nghiên cứu sân khấu liên văn hoá.
Brook làm việc với diễn viên thế nào
Trong các bài viết và phỏng vấn, Brook nhấn mạnh vài điều:
- Đơn giản. Bỏ bớt cho tới khi chỉ còn điều cốt lõi. Một tấm thảm, vài cây gậy tre, một chiếc khăn có thể kể cả câu chuyện.
- Lắng nghe. Diễn viên của ông dành nhiều thời gian cho các bài tập nhóm, ngồi vòng tròn, chuyền nhau một vật, một âm thanh, để học cùng thở và cùng phản ứng.
- Quá trình mở. Không chốt hình thức quá sớm. Những gì tìm được trong buổi tập chỉ là bước tạm thời.
- Khán giả hoàn tất vở diễn. Chỉ khi có người xem, vở mới đầy đủ. Brook coi buổi diễn trước khán giả là một phần của quá trình tập.
Góc nhìn hôm nay: Không gian trống cho nhóm kịch Việt
Ý tưởng của Brook đặc biệt hợp với những nhóm kịch không có nhiều tiền: kịch học đường, nhóm kịch sinh viên, câu lạc bộ ở nhà văn hoá. Không cần sân khấu, không cần cảnh trí, chỉ cần một khoảng sàn, vài người diễn tận tâm và khán giả ngồi gần.
Người Việt cũng có sẵn những truyền thống gần với ý ấy. Chiếu chèo xưa diễn ngay trên một chiếc chiếu trải ở sân đình, khán giả đứng ngồi quanh ba mặt. Gánh hát rong mang theo vài rương phục trang là đủ dựng tuồng. Đọc Brook, nhiều người làm sân khấu Việt sẽ thấy tiếng nói của ông gần với những điều cha ông đã làm.
Một bài tập để thử: dựng một cảnh của vở mình đang tập trong một căn phòng trống, chỉ được dùng ba đồ vật. Mỗi đồ vật có thể đóng nhiều vai. Sau buổi diễn, hỏi khán giả: chỗ nào các bạn quên mất là không có cảnh trí?
Ngoài The Empty Space, Brook còn viết The Shifting Point, There Are No Secrets và tự truyện Threads of Time, đều dễ đọc và giàu ví dụ từ phòng tập.
Câu hỏi thường gặp
Không gian trống của Peter Brook nói gì?
Cuốn The Empty Space (1968) cho rằng chỉ cần một khoảng trống, một người hành động và một người nhìn là đủ cho sân khấu. Brook chia sân khấu thành bốn loại: chết, thiêng, thô mộc và tức thì. Cuốn sách là một trong những sách về sân khấu được đọc nhiều nhất thế kỷ 20.
Sân khấu chết là gì?
Sân khấu chết là sân khấu lặp lại công thức, mất linh hồn, nhàm chán mà vẫn được coi là văn hoá. Nó không đồng nghĩa với sân khấu cũ: một vở cổ điển có thể sống động, còn một vở thử nghiệm có thể chết nếu chỉ lặp mánh quen. Brook coi đây là thứ cần chống lại nhất.
Peter Brook nổi tiếng với vở diễn nào?
Ông nổi tiếng với Vua Lear (1962), Marat/Sade (1964), Giấc mộng đêm hè (1970) trong chiếc hộp trắng với dây đu, và Mahabharata (1985) dài khoảng chín giờ công diễn ở Avignon. Từ thập niên 1970 ông làm việc ở nhà hát Bouffes du Nord tại Paris.
Sân khấu thô mộc khác sân khấu thiêng thế nào?
Sân khấu thô mộc là sân khấu bình dân, ồn ào, diễn ở bất cứ đâu với bất cứ thứ gì có sẵn. Sân khấu thiêng làm hiện ra cái vô hình, chạm tới điều vượt lên đời thường. Brook không xếp hạng hai loại này và cho rằng sân khấu hay nhất như Shakespeare kết hợp được cả hai.
Nhóm kịch ít kinh phí học được gì từ Brook?
Rằng sân khấu là một quan hệ giữa người diễn và người xem, không phải một toà nhà hay cảnh trí đắt tiền. Một khoảng sàn, vài đồ vật đa năng và diễn viên tận tâm là đủ. Tinh thần này gần với chiếu chèo sân đình và gánh hát rong của Việt Nam.
