Zeami và Fūshikaden: lý luận diễn xuất Nhật Bản thế kỷ 15

Fūshikaden (Phong tư hoa truyện), còn gọi là Kadensho, là bộ luận về nghệ thuật biểu diễn do Zeami Motokiyo, bậc thầy kịch Noh của Nhật Bản, viết trong khoảng hai thập niên đầu thế kỷ 15. Trung tâm của sách là khái niệm "hoa" (hana): sức hấp dẫn khiến khán giả rung động, thứ diễn viên phải hiểu, nuôi và biết giấu. Sách còn bàn về luyện tập theo từng lứa tuổi, nghệ thuật bắt chước, cách đọc khán giả, và là một trong những văn bản lý luận diễn xuất cổ nhất còn lại trên thế giới.

Zeami là ai

Zeami (khoảng 1363 – khoảng 1443) là con trai của Kan'ami, một diễn viên và người viết kịch nổi tiếng thời ấy. Khoảng năm 1374 hoặc 1375, đoàn của Kan'ami diễn ở đền Imakumano tại Kyoto, có tướng quân Ashikaga Yoshimitsu đến xem. Yoshimitsu rất thích cậu bé Zeami và trở thành người bảo trợ của đoàn. Từ một nghệ thuật dân gian, sarugaku, tiền thân của Noh, bước vào giới quý tộc và võ sĩ, và cha con Kan'ami, Zeami nâng nó lên thành một nghệ thuật tinh tế.

Zeami vừa là diễn viên, vừa viết rất nhiều vở Noh, vừa là nhà lý luận. Về già, ông mất sự ủng hộ của chính quyền, và năm 1434 bị đày ra đảo Sado. Những năm cuối đời của ông không được ghi chép rõ.

Một bộ sách bí truyền

Zeami viết Fūshikaden dần dần, nhiều chương được hoàn thành vào những thời điểm khác nhau từ khoảng năm 1400. Ông còn để lại nhiều luận khác như Kakyō (Hoa kính, 1424). Những văn bản này được viết như sách gia truyền, chỉ dành cho người kế nghiệp trong dòng họ và đoàn hát, không công bố ra ngoài. Trong nhiều thế kỷ, chúng gần như không ai ngoài giới hẹp biết đến. Phải tới năm 1909, học giả Yoshida Tōgo mới công bố chúng, và từ đó chúng trở thành một kho tư liệu lớn của mỹ học Nhật Bản.

Biết điều này giúp đọc Zeami đúng cách. Đây không phải sách viết để thuyết phục công chúng, mà là lời người thầy dặn học trò về cách sống còn trong nghề, giữ được khán giả và giữ được danh tiếng của đoàn.

"Hoa" là gì

Hoa là khái niệm xuyên suốt. Zeami so sánh: người ta yêu hoa vì hoa nở đúng mùa và vì hoa tàn rồi lại nở; một bông hoa mãi không tàn sẽ không còn quý. Hoa của diễn viên là cái mới mẻ, bất ngờ, đúng lúc mà khán giả cảm nhận được.

Hoa nhất thời và hoa thật

Zeami phân biệt "hoa nhất thời", vẻ hấp dẫn đến từ tuổi trẻ, sắc vóc, sự mới lạ, với "hoa thật", sự hấp dẫn đến từ công phu luyện tập và hiểu biết sâu về nghề. Ông cảnh báo diễn viên trẻ đang được tán thưởng đừng nhầm hoa nhất thời là hoa thật. Khi tuổi trẻ qua đi, chỉ hoa thật còn lại.

Hoa phải giấu

Một câu nổi tiếng nhất của Fūshikaden thường được dịch là: giấu đi thì là hoa, không giấu thì không thể là hoa. Ý của Zeami là sức hấp dẫn sống nhờ bất ngờ. Nếu khán giả biết trước diễn viên sẽ làm gì, bằng cách nào, thì không còn hoa. Người diễn giỏi không phô hết bài vở của mình, và giữ kín những bí quyết của nghề.

Luyện tập theo lứa tuổi

Chương đầu của Fūshikaden chỉ dẫn việc luyện tập qua từng giai đoạn đời người. Đây là một trong những phần thú vị nhất vì vẫn rất gần với cách nghĩ về nghề diễn hôm nay:

Zeami lấy ví dụ cha mình: Kan'ami diễn lần cuối không lâu trước khi mất, khi đã ngoài năm mươi, làm rất ít mà khán giả vẫn rung động. Đó là hoa thật.

Lời khuyên cho tuổi bảy rất đáng suy ngẫm với những ai dạy diễn cho trẻ hôm nay: để trẻ chơi với nghệ thuật, không ép khuôn, không chê bai. Hơn sáu thế kỷ trước, một người thầy Nhật Bản đã hiểu rằng đánh giá khắt khe sẽ giết hứng thú của trẻ.

Những khái niệm khác

• Monomane (bắt chước): diễn viên phải tái hiện đúng bản chất của đối tượng, từ người già, phụ nữ, chiến binh tới thần linh, nhưng không phải chép bề ngoài một cách thô thiển. Cần nắm "cái cốt" chứ không chỉ cái vỏ.
• Yūgen (u huyền): vẻ đẹp tao nhã, sâu lắng, gợi nhiều hơn tả, thứ Zeami coi là lý tưởng cao nhất của Noh.
• Jo-ha-kyū (tự – phá – cấp): nhịp ba phần, mở chậm, phát triển, rồi tăng tốc kết thúc. Zeami áp dụng nó cho cả chương trình biểu diễn trong ngày, cho từng vở, thậm chí từng động tác. Ngày nay jo-ha-kyū được dùng trong dạy nhịp độ ở nhiều trường sân khấu phương Tây.
• Nhìn từ xa (riken no ken): trong Kakyō, Zeami khuyên diễn viên tập nhìn mình như khán giả nhìn mình, kể cả từ phía sau lưng, một ý rất gần với khái niệm "nhận thức kép" của diễn viên hiện đại.
• Đừng quên tâm thế người mới (shoshin): cũng từ Kakyō, lời nhắc không được quên những vấp váp và tâm thế của buổi đầu học nghề, ở mọi giai đoạn sự nghiệp.

Đọc khán giả

Zeami rất thực tế về khán giả. Ông bàn chuyện diễn thế nào khi khán giả còn ồn ào, chưa ổn định chỗ ngồi; khi có người quyền quý tới muộn; khi diễn ở đền vào ban ngày hay trong dinh thự ban đêm. Ông cho rằng diễn viên phải đoán được không khí khán phòng và điều chỉnh, chứ không diễn y hệt mọi lúc. Đây là một bài học mà người diễn kịch học đường hay diễn tiểu phẩm sự kiện hôm nay vẫn cần.

Góc nhìn hôm nay: đọc Zeami ra sao

Fūshikaden và các luận khác có nhiều bản dịch tiếng Anh, như bản của J. Thomas Rimer và Yamazaki Masakazu trong tập On the Art of the Nō Drama, hay bản của Tom Hare. Văn bản ngắn, chia thành những đoạn rời, có thể đọc dần mỗi tối một đoạn. Người diễn trẻ nên đọc kỹ phần luyện tập theo tuổi và phần hoa nhất thời; người dạy diễn nên đọc phần về trẻ bảy tuổi và về khán giả.

Muốn thấy lý luận ấy trên sân khấu, có thể tìm xem các buổi Noh được ghi hình của các trường phái Noh còn hoạt động ở Nhật, như trường phái Kanze, vốn bắt nguồn từ dòng của Kan'ami và Zeami. Xem chậm, chú ý jo-ha-kyū trong nhịp của từng bước chân.