Bi kịch Hy Lạp ra đời ở Athens và lớn lên trong một lễ hội tôn giáo: Đại lễ Dionysia, tổ chức mỗi năm vào cuối tháng Ba – đầu tháng Tư để tôn vinh thần Dionysus. Ở đó, ba nhà soạn bi kịch được chọn mỗi năm, mỗi người đưa bốn vở lên sân khấu ngoài trời dưới chân đồi Acropolis để thi tài trước hàng nghìn công dân. Gần như mọi thứ ta gọi là "sân khấu" ở phương Tây — diễn viên, dàn đồng ca, mặt nạ, khán đài hình bán nguyệt — đều bắt nguồn từ cuộc thi này.
Đại lễ Dionysia là lễ hội gì
Athens có nhiều lễ hội dành cho Dionysus, vị thần của rượu nho, sự say sưa và những cuộc biến hình. Lễ lớn nhất là Dionysia Thành phố (còn gọi Đại Dionysia), diễn ra vào tháng Elaphebolion theo lịch Athens, tức khoảng cuối tháng Ba – đầu tháng Tư dương lịch, lúc biển đã yên và khách từ các thành bang đồng minh có thể đến.
Lễ mở đầu bằng nghi thức rước tượng thần Dionysus Eleuthereus (Dionysus của vùng Eleutherae) vào thành, đặt trong khu thánh địa cạnh nhà hát. Tiếp theo là đám rước lớn, có hiến tế bò, rồi các cuộc thi hát dithyramb — những bài ca tụng thần do đồng ca nam giới và thiếu niên trình diễn. Sau đó mới tới những ngày dành cho kịch.
Đây không phải sân khấu giải trí theo nghĩa ngày nay. Đó là việc của cả thành phố: nhà nước tổ chức, công dân ngồi xem theo khu vực, và trước buổi diễn còn có những nghi thức mang tính công dân như rót rượu cúng, công bố người có công với thành. Xem kịch là một phần của việc làm người Athens.
Cuộc thi bi kịch được tổ chức thế nào
Theo những gì giới nghiên cứu dựng lại được từ văn bia và các nguồn cổ, cách tổ chức ở thế kỷ 5 trước Công nguyên đại để như sau:
- Chọn nhà soạn kịch: quan chấp chính (archon eponymos) xem các đề xuất và "cấp đồng ca" cho ba nhà soạn bi kịch. Được cấp đồng ca nghĩa là được dự thi.
- Người bỏ tiền: mỗi nhà soạn kịch được ghép với một choregos — một công dân giàu có gánh chi phí luyện tập, phục trang cho đồng ca như một nghĩa vụ với thành phố. Ví dụ nổi tiếng: năm 472 TCN, người tài trợ cho vở Người Ba Tư của Aeschylus là chàng Pericles trẻ tuổi.
- Bốn vở một ngày: mỗi nhà soạn kịch trình diễn ba vở bi kịch và một vở "kịch satyr" — loại kịch vui, đồng ca đóng các thần nửa người nửa dê, giúp khán giả thở ra sau ba vở nặng nề.
- Chấm giải: một hội đồng giám khảo rút thăm từ các bộ lạc của Athens; theo cách dựng lại phổ biến, chỉ một phần số phiếu được bốc ra để quyết định, nhằm hạn chế mua chuộc. Chi tiết này còn được tranh luận.
Từ năm 486 TCN, hài kịch cũng được đưa vào lễ hội thành một cuộc thi riêng. Tên người thắng được khắc lên bia đá, nhờ thế ngày nay ta còn biết khá nhiều về các năm thi.
Ba nhà soạn bi kịch còn tác phẩm
Có hàng chục nhà soạn bi kịch từng dự thi ở Athens, nhưng tác phẩm còn lại trọn vẹn chỉ của ba người. Số vở còn lại là một phần nhỏ so với số họ đã viết.
| Tác giả | Năm sống (ước) | Số vở còn trọn | Đóng góp với nghề diễn |
|---|---|---|---|
| Aeschylus | khoảng 525–456 TCN | 7 (một vở còn tranh cãi tác giả) | Theo Aristotle, ông thêm diễn viên thứ hai, giảm vai của đồng ca, đưa đối thoại lên hàng đầu. Còn lại bộ ba Oresteia (458 TCN) — bộ ba duy nhất còn đủ. |
| Sophocles | khoảng 497–406 TCN | 7 | Thêm diễn viên thứ ba và cảnh trí vẽ (theo Aristotle). Oedipus làm vua là vở Aristotle hay lấy làm mẫu. |
| Euripides | khoảng 480–406 TCN | 18 hoặc 19 | Nhân vật gần đời thường hơn, nhiều nữ nhân vật mạnh (Medea, Những người đàn bà thành Troy). Lúc sống ít thắng giải nhưng về sau được diễn nhiều nhất. |
Truyền thống Hy Lạp còn kể về Thespis, người được coi là đã tách mình khỏi đồng ca để đối đáp, trở thành "diễn viên đầu tiên" vào khoảng giữa thế kỷ 6 TCN. Đây là truyền thuyết được ghi lại muộn, không phải sử liệu chắc chắn, nhưng chữ "thespian" trong tiếng Anh (diễn viên) vẫn mang tên ông.
Diễn viên Hy Lạp diễn thế nào
Hình dung một nhà hát chứa hàng nghìn người, ngồi trên sườn đồi dưới nắng, nhìn xuống một khoảng sân tròn. Cách diễn phải hợp với không gian đó.
Chỉ có ba diễn viên và toàn là nam
Một vở bi kịch có thể có tám, mười nhân vật, nhưng chỉ ba diễn viên nói. Mỗi người đổi mặt nạ, đổi phục trang để đóng nhiều vai, kể cả vai nữ — phụ nữ không diễn trên sân khấu Athens. Vì vậy, một cảnh trong bi kịch Hy Lạp hiếm khi có quá ba nhân vật cùng nói. Đọc kịch bản sẽ thấy rõ ràng buộc này định hình cả cách viết.
Mặt nạ
Mặt nạ làm bằng vải lanh hồ cứng, gỗ hoặc vật liệu nhẹ, phủ cả đầu kèm tóc giả. Không chiếc mặt nạ gốc nào còn lại vì vật liệu dễ hỏng; ta biết về chúng qua tranh trên bình gốm và tượng nhỏ. Mặt nạ giúp khán giả ngồi xa nhận ra nhân vật, cho phép một người đóng nhiều vai và cho nam đóng nữ. Nó cũng có nghĩa là diễn viên không dựa vào nét mặt: cảm xúc phải nằm trong giọng, tư thế và nhịp đi.
Giọng là vũ khí chính
Bi kịch được viết bằng thơ, có đoạn nói, đoạn ngâm, đoạn hát. Diễn viên chính (protagonist) phải có giọng vang, rõ và bền. Từ giữa thế kỷ 5 TCN, Dionysia có cả giải dành riêng cho diễn viên chính, cho thấy tài diễn đã được coi là một nghề đáng tôn vinh, không chỉ là người phục vụ nhà soạn kịch.
Đồng ca
Đồng ca bi kịch có 12 rồi 15 người (con số 15 thường gắn với Sophocles), vừa hát vừa múa ở khoảng sân tròn gọi là orchestra. Họ đóng vai một tập thể — các bô lão, các thiếu nữ, các phụ nữ thành Troy — bình luận, cầu khẩn, cảnh báo. Đồng ca là cầu nối giữa nhân vật và khán giả, và là điểm khác lớn nhất giữa bi kịch Hy Lạp với kịch nói hiện đại.
Nhà hát Dionysus và những cỗ máy đầu tiên
Nhà hát Dionysus nằm ở sườn nam Acropolis. Ở thế kỷ 5 TCN, khán đài có lẽ phần lớn là ghế gỗ trên sườn đất; khán đài đá mà du khách thấy hôm nay chủ yếu là công trình thế kỷ 4 TCN và các lần sửa thời La Mã. Ước tính sức chứa khác nhau nhiều tùy học giả, thường được nêu từ vài nghìn tới khoảng mười lăm nghìn người.
Các bộ phận chính:
- Theatron — "chỗ để nhìn", khán đài.
- Orchestra — sân tròn cho đồng ca.
- Skene — nhà gỗ phía sau, ban đầu là chỗ thay đồ, dần thành phông nền tượng trưng cung điện, đền thờ. Chữ "scene" (cảnh) bắt nguồn từ đây.
- Ekkyklema — bệ có bánh lăn đẩy ra từ cửa skene, phơi bày cảnh xảy ra bên trong, nhất là xác người chết. Bi kịch Hy Lạp thường không diễn cảnh giết người trước mắt khán giả; tiếng kêu vọng ra từ trong, rồi bệ lăn đẩy kết quả ra.
- Mechane — cần trục nâng diễn viên đóng thần lên cao. Từ đây có thành ngữ Latin deus ex machina — "thần từ cỗ máy" — chỉ cái kết được giải quyết bằng một can thiệp từ trên trời rơi xuống. Euripides dùng thủ pháp này nhiều.
Mốc thời gian đáng nhớ
- Khoảng 534 TCN — theo truyền thống, Thespis thắng cuộc thi bi kịch đầu tiên ở Dionysia (niên đại ghi muộn, nên coi là ước lệ).
- 486 TCN — hài kịch chính thức có cuộc thi tại Dionysia.
- 472 TCN — Người Ba Tư của Aeschylus, vở bi kịch cổ nhất còn lại.
- 458 TCN — bộ ba Oresteia của Aeschylus.
- Khoảng 429 TCN trở về sau — Oedipus làm vua của Sophocles (niên đại không chắc).
- 406 TCN — Euripides và Sophocles đều mất trong khoảng năm này; thời hoàng kim của bi kịch Athens khép lại.
- Thế kỷ 4 TCN — nhà hát Dionysus được xây lại bằng đá; nhà hát Epidaurus ra đời, nổi tiếng về âm học.
Góc nhìn hôm nay: bài học cho người diễn và chỗ để xem
Bi kịch Hy Lạp dạy gì cho người học diễn
Nhiều trường sân khấu vẫn bắt học viên tập một đoạn bi kịch Hy Lạp, không phải vì hoài cổ mà vì nó buộc diễn viên giải những bài toán khó:
- Diễn bằng cả thân thể. Đeo mặt nạ (hoặc tập như thể có mặt nạ) thì mọi cảm xúc phải ra tay, vai, lưng, bước chân. Đây là bài luyện hình thể rất tốt.
- Giọng phải tới hàng ghế cuối. Văn bản là thơ, câu dài, cảm xúc dồn nén. Nói cho rõ mà không gào là kỹ năng phóng giọng thật sự.
- Diễn cùng tập thể. Tập đồng ca dạy người diễn thở chung, bước chung, nghe nhau — kỹ năng của mọi nhóm kịch.
- Đưa cảm xúc lớn mà không vỡ. Medea giết con, Oedipus tự chọc mù mắt. Diễn những khoảnh khắc như thế đòi hỏi kiểm soát chứ không phải xả cảm xúc bừa bãi.
Còn gì để xem, để đọc
Nhà hát Dionysus ở Athens vẫn còn, du khách đi ngang khi lên Acropolis; khán đài, sân orchestra và dấu tích nền skene còn rõ. Nhà hát cổ Epidaurus ở bán đảo Peloponnese giữ gần như nguyên vẹn, nổi tiếng vì đứng giữa sân nói nhỏ mà hàng ghế trên cao vẫn nghe được. Mùa hè, Liên hoan Athens và Epidaurus vẫn dựng bi kịch cổ ngay trong nhà hát này.
Muốn tìm hiểu thêm, nên bắt đầu bằng chính văn bản: Oedipus làm vua, Antigone, Medea đều có bản dịch tiếng Việt và ngắn, đọc một tối là xong. Đọc kèm Thi pháp của Aristotle để thấy người xưa nhìn bi kịch thế nào. Các bộ sưu tập gốm Hy Lạp ở những bảo tàng lớn (Louvre, British Museum, Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Athens) có nhiều hình vẽ diễn viên cầm mặt nạ — tư liệu trực quan quý nhất về nghề diễn thời ấy.
Câu hỏi thường gặp
Bi kịch Hy Lạp ra đời khi nào?
Bi kịch hình thành ở Athens vào thế kỷ 6 TCN, gắn với lễ hội thần Dionysus. Truyền thống ghi cuộc thi đầu tiên vào khoảng năm 534 TCN, nhưng niên đại này được chép muộn nên chỉ mang tính ước lệ. Vở cổ nhất còn lại là Người Ba Tư của Aeschylus năm 472 TCN.
Lễ hội Dionysia là gì?
Dionysia Thành phố là lễ hội lớn của Athens tôn vinh thần Dionysus, diễn ra khoảng cuối tháng Ba – đầu tháng Tư. Lễ gồm rước tượng thần, hiến tế, thi hát dithyramb và các cuộc thi bi kịch, hài kịch. Đây là nơi bi kịch Hy Lạp được trình diễn và chấm giải.
Ba nhà soạn bi kịch Hy Lạp nổi tiếng là ai?
Đó là Aeschylus, Sophocles và Euripides — ba người duy nhất còn tác phẩm trọn vẹn. Aeschylus còn 7 vở, Sophocles 7 vở, Euripides 18 hoặc 19 vở tùy cách tính. Đây chỉ là phần nhỏ trong số vở họ đã viết.
Vì sao diễn viên Hy Lạp đeo mặt nạ?
Mặt nạ giúp khán giả ngồi xa nhận ra nhân vật, cho phép ba diễn viên đóng nhiều vai và cho nam giới đóng vai nữ. Nó cũng gắn với gốc nghi lễ tôn giáo của sân khấu Dionysus. Vì không dựa được vào nét mặt, diễn viên phải biểu đạt bằng giọng và thân thể.
Deus ex machina nghĩa là gì?
Đây là cụm Latin nghĩa là "thần từ cỗ máy", xuất phát từ cần trục mechane nâng diễn viên đóng thần lên cao trong nhà hát Hy Lạp. Ngày nay cụm này chỉ một cái kết được giải quyết bằng sự can thiệp bất ngờ, không xuất phát từ logic câu chuyện.