Catharsis — thường dịch là "thanh lọc" — là chữ Aristotle dùng trong Thi pháp để nói về tác dụng của bi kịch: qua việc khơi lên lòng thương xót và nỗi sợ hãi, bi kịch đem lại sự "thanh lọc" chính những cảm xúc ấy. Aristotle chỉ nhắc chữ này đúng một lần trong định nghĩa bi kịch và không giải thích thêm, nên suốt hơn hai nghìn năm người ta vẫn tranh luận nó nghĩa là gì: xả bớt cảm xúc, làm cảm xúc trong sạch hơn, hay giúp người xem hiểu rõ hơn. Hiểu cuộc tranh luận này giúp người làm sân khấu biết mình đang nhắm vào điều gì khi dựng một vở buồn.
Thi pháp là cuốn sách thế nào
Thi pháp (tiếng Hy Lạp Peri poietikes, tiếng Anh Poetics) được Aristotle soạn vào khoảng năm 335 TCN, khi ông dạy học ở Lykeion tại Athens. Lúc đó thời hoàng kim của bi kịch Athens đã qua gần một thế kỷ; Aristotle nhìn lại Aeschylus, Sophocles, Euripides như những tác giả kinh điển, và vở ông hay dẫn nhất là Oedipus làm vua của Sophocles.
Sách ngắn, viết cô đọng, nhiều chỗ như ghi chép bài giảng hơn là một tác phẩm hoàn chỉnh. Phần còn lại chủ yếu bàn về bi kịch và sử thi. Ở đầu sách, Aristotle hứa sẽ bàn về hài kịch, và trong sách Chính trị ông hẹn sẽ nói rõ hơn về catharsis "trong phần bàn về thơ". Cả hai phần đó đều không còn. Giới nghiên cứu thường cho rằng có một "quyển hai" đã thất lạc — chính ý tưởng này là cốt truyện của tiểu thuyết Tên của đoá hồng của Umberto Eco.
Ở châu Âu, Thi pháp gần như bị quên suốt thời Trung cổ, được biết qua các bản dịch và chú giải tiếng Ả Rập (nổi tiếng nhất là của Averroes), rồi được các học giả Ý thời Phục hưng tìm lại vào thế kỷ 16. Từ đó nó trở thành cuốn sách lý luận kịch có ảnh hưởng nhất phương Tây.
Định nghĩa bi kịch, đọc từng vế
Chương 6 của Thi pháp có định nghĩa nổi tiếng. Diễn ý sát nghĩa: bi kịch là sự mô phỏng một hành động nghiêm túc, trọn vẹn, có độ lớn nhất định; bằng ngôn ngữ được trau chuốt; dưới hình thức kịch chứ không phải kể chuyện; và qua lòng thương xót, nỗi sợ hãi mà đạt tới sự thanh lọc những cảm xúc như thế.
| Vế trong định nghĩa | Nghĩa | Với người dựng vở |
|---|---|---|
| Mô phỏng (mimesis) | Nghệ thuật bắt chước hành động con người, không chép lại đời thật | Sân khấu là tái tạo có chọn lọc, không phải ghi hình đời sống |
| Một hành động nghiêm túc, trọn vẹn | Có đầu, giữa, cuối nối nhau theo lẽ tất yếu hoặc khả năng | Mỗi cảnh phải đẩy hành động chính; cảnh thừa làm vở rời rạc |
| Có độ lớn nhất định | Đủ dài để biến cố diễn ra, đủ gọn để nắm được toàn thể | Nhịp độ: không kéo lê, không cắt cụt |
| Dưới hình thức kịch | Nhân vật hành động trước mắt người xem, không qua lời kể | Cho khán giả thấy, đừng chỉ cho họ nghe kể |
| Thương xót và sợ hãi | Thương người chịu bất hạnh không đáng; sợ vì người đó giống ta | Nhân vật phải đủ gần để khán giả thấy mình trong đó |
| Thanh lọc (catharsis) | Tác dụng cuối cùng lên người xem — nghĩa còn tranh luận | Vở buồn không nhằm làm khổ, mà nhằm đưa người xem đi qua cảm xúc |
Sáu thành phần và vì sao cốt truyện đứng đầu
Aristotle chia bi kịch thành sáu thành phần và xếp theo tầm quan trọng:
- Cốt truyện (mythos) — sự sắp xếp các biến cố. Aristotle gọi cốt truyện là "linh hồn" của bi kịch.
- Tính cách (ethos) — phẩm chất đạo đức bộc lộ qua lựa chọn của nhân vật.
- Tư tưởng (dianoia) — điều nhân vật lập luận, chứng minh khi nói.
- Lời văn (lexis) — cách diễn đạt bằng ngôn từ.
- Âm nhạc (melos) — phần hát của đồng ca.
- Cảnh tượng (opsis) — phần nhìn: phục trang, mặt nạ, dàn dựng. Aristotle xếp cuối, coi là ít thuộc về nghệ thuật thơ nhất.
Ông có một nhận xét mà người làm sân khấu hiện đại rất hay trích ý: bi kịch có thể có mà không cần tính cách được khắc hoạ sâu, nhưng không thể thiếu hành động. Với ông, con người hạnh phúc hay bất hạnh là do hành động, nên kịch phải dựng trên những gì nhân vật làm.
Đây là gốc rễ của lời khuyên quen thuộc trong các phòng tập ngày nay: hỏi "nhân vật muốn gì và làm gì để đạt nó", thay vì chỉ hỏi "nhân vật cảm thấy gì".
Đảo ngược, nhận ra và lỗi lầm bi kịch
Aristotle cho rằng cốt truyện hay nhất là cốt truyện "phức hợp", có hai biến cố then chốt:
- Đảo ngược (peripeteia) — hành động quay sang chiều ngược lại điều nhân vật mong. Ví dụ ông dẫn: sứ giả tới Oedipus để làm ông yên lòng về chuyện thân thế, nhưng chính tin đó lại vạch ra sự thật kinh hoàng.
- Nhận ra (anagnorisis) — chuyển từ không biết sang biết. Đẹp nhất là khi nhận ra đi cùng lúc với đảo ngược, như trong Oedipus làm vua.
Thêm vào đó là đau thương (pathos) — cảnh đau đớn, chết chóc.
Về nhân vật, Aristotle cho rằng người chịu bi kịch không nên là người hoàn toàn tốt (thì khán giả phẫn nộ chứ không thương), cũng không là kẻ xấu xa (thì không đáng thương). Đó nên là người "giống ta", nói chung tốt, rơi vào bất hạnh do một hamartia. Chữ này thường bị dịch thành "khuyết điểm bi kịch" như thể một tật xấu trong tính cách, nhưng nhiều học giả cho rằng gần nghĩa hơn là "sai lầm", "phán đoán lệch" — Oedipus không phải người xấu, ông hành động khi không biết sự thật.
Ba thống nhất: Aristotle không đặt ra luật đó
Người ta hay nói "luật ba thống nhất của Aristotle": thống nhất hành động, thời gian, địa điểm. Thật ra Thi pháp chỉ nhấn mạnh thống nhất hành động. Về thời gian, Aristotle chỉ nhận xét rằng bi kịch thường cố gói trong "một vòng mặt trời". Thống nhất địa điểm ông không hề đặt ra. Bộ ba luật cứng là sản phẩm của các nhà lý luận Ý thế kỷ 16 (nổi bật là Castelvetro) và được kịch cổ điển Pháp thế kỷ 17 áp dụng nghiêm ngặt.
Catharsis: ba cách hiểu chính
Catharsis trong tiếng Hy Lạp có thể chỉ việc tẩy rửa trong y học (xổ, làm sạch cơ thể) lẫn việc tẩy uế trong nghi lễ tôn giáo. Từ đó, các nhà nghiên cứu đi theo những hướng khác nhau.
Thanh lọc là xả bớt (purgation)
Hiểu theo hướng y học: bi kịch khơi thương xót và sợ hãi lên rồi xả ra, như thuốc xổ, khiến người xem nhẹ nhõm. Cách hiểu này được nhà ngữ văn Đức Jacob Bernays trình bày có ảnh hưởng vào thế kỷ 19. Nó dựa phần nào vào đoạn trong Chính trị, nơi Aristotle nói âm nhạc kích động có thể làm người đang bị cảm xúc chiếm giữ "được chữa lành và thanh lọc".
Thanh lọc là làm trong sạch (purification)
Hiểu theo hướng đạo đức: bi kịch không loại bỏ cảm xúc mà rèn cho chúng đúng mực, để ta biết thương đúng người, sợ đúng điều. Nhà viết kịch Đức Gotthold Ephraim Lessing ở thế kỷ 18 bênh vực hướng này.
Thanh lọc là làm sáng tỏ (clarification)
Hiểu theo hướng nhận thức: catharsis là khoảnh khắc người xem hiểu ra quy luật đằng sau biến cố, thấy mối liên hệ nhân quả giữa hành động và bất hạnh. Cách đọc này gắn với một số học giả thế kỷ 20 và hợp với việc Aristotle coi việc học hỏi qua mô phỏng là niềm vui tự nhiên của con người.
Không cách hiểu nào được chứng minh dứt khoát. Điều chắc chắn là Aristotle bảo vệ bi kịch trước lời chê của thầy mình là Plato — người cho rằng thơ kịch khơi cảm xúc và làm hỏng sự tự chủ của công dân. Với Aristotle, cảm xúc mà bi kịch khơi lên có ích chứ không có hại.
Những tiếng nói phản bác
Không phải ai làm sân khấu cũng đồng ý với Aristotle. Người phản bác nổi tiếng nhất là Bertolt Brecht ở thế kỷ 20: ông gọi sân khấu dựa trên đồng cảm và thanh lọc là "sân khấu Aristotle" và muốn thay bằng một kiểu kịch giữ khán giả tỉnh táo, suy nghĩ chứ không chìm vào cảm xúc. Danh mục trường phái diễn xuất có bài riêng về Brecht. Kịch phi lý giữa thế kỷ 20 cũng phá vỡ cốt truyện có đầu – giữa – cuối mà Aristotle coi trọng.
Dù vậy, chính sự phản bác cho thấy tầm ảnh hưởng: muốn làm khác, người ta vẫn phải định nghĩa mình đối lập với Thi pháp. Các giáo trình viết kịch bản phim ở Hollywood, với cấu trúc ba hồi, điểm ngoặt, cao trào, phần lớn là hậu duệ xa của cuốn sách này.
Góc nhìn hôm nay: dùng Thi pháp trong phòng tập
Với diễn viên và đạo diễn, Thi pháp không phải bộ luật mà là một bộ câu hỏi hữu ích:
- Hành động chính của vở là gì? Nếu nói không được trong một câu, vở có thể đang lan man.
- Điểm đảo ngược nằm ở cảnh nào? Diễn viên cần biết chính xác khoảnh khắc mọi thứ quay chiều để không "diễn trước" kết cục.
- Nhân vật nhận ra điều gì, lúc nào? Khoảnh khắc nhận ra là chỗ cần không gian, không nên lướt.
- Khán giả thương ai, sợ điều gì? Nếu nhân vật chính bị diễn quá đáng ghét hoặc quá thánh thiện, cả hai cảm xúc đều tắt.
Sách đã có bản dịch tiếng Việt, thường in với tên Nghệ thuật thi ca hoặc Thi pháp. Nên đọc cùng với văn bản Oedipus làm vua để đối chiếu từng nhận xét với ví dụ thật. Đọc chậm, mỗi lần một chương ngắn, ghi lại câu nào áp dụng được cho vở mình đang tập — đó là cách đọc lý luận có ích nhất cho người làm nghề.
Câu hỏi thường gặp
Catharsis là gì?
Catharsis là chữ Hy Lạp Aristotle dùng trong Thi pháp, thường dịch là "thanh lọc", chỉ tác dụng của bi kịch lên người xem qua lòng thương xót và nỗi sợ hãi. Aristotle không giải thích rõ nên có nhiều cách hiểu: xả bớt cảm xúc, làm cảm xúc đúng mực, hoặc giúp người xem hiểu ra điều gì đó.
Thi pháp của Aristotle viết năm nào?
Thi pháp thường được xác định vào khoảng năm 335 TCN, thời Aristotle dạy học ở Athens. Phần còn lại chủ yếu bàn về bi kịch và sử thi; phần bàn về hài kịch đã thất lạc.
Hamartia là gì?
Hamartia là nguyên nhân khiến nhân vật bi kịch rơi vào bất hạnh theo Aristotle. Chữ này hay bị dịch là "khuyết điểm tính cách", nhưng nhiều học giả cho rằng gần nghĩa hơn là "sai lầm" hay "phán đoán lệch", như việc Oedipus hành động khi không biết sự thật.
Luật ba thống nhất có phải của Aristotle không?
Không hẳn. Aristotle chỉ nhấn mạnh thống nhất hành động và nhận xét bi kịch thường gói trong một ngày. Luật ba thống nhất cứng nhắc về hành động, thời gian, địa điểm do các nhà lý luận Ý thế kỷ 16 đặt ra và kịch cổ điển Pháp áp dụng.
Sáu thành phần của bi kịch theo Aristotle là gì?
Đó là cốt truyện, tính cách, tư tưởng, lời văn, âm nhạc và cảnh tượng. Aristotle coi cốt truyện là quan trọng nhất, là "linh hồn" của bi kịch, còn cảnh tượng xếp cuối cùng.