Noh là gì: sân khấu mặt nạ chậm rãi sáu trăm năm của Nhật Bản

Noh (能, còn viết nō) là loại sân khấu ca múa kịch của Nhật Bản hình thành ở thế kỷ 14, nổi tiếng vì nhịp diễn rất chậm, mặt nạ gỗ và một sân khấu vuông bằng gỗ bách gần như trống trơn. Vai chính thường là hồn ma, thần linh hay người đàn bà bị dằn vặt, hiện về kể lại chuyện cũ qua lời hát của đồng ca và điệu múa. Noh được trình diễn liên tục hơn sáu trăm năm và cùng với hài kịch kyōgen được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.

Noh ra đời thế nào

Noh lớn lên từ các loại hình diễn xướng dân gian và lễ hội ở Nhật thời Trung cổ, đặc biệt là sarugaku — một dạng biểu diễn tạp kỹ, ca múa gắn với đền chùa. Người biến sarugaku thành một nghệ thuật tinh tế là hai cha con Kan'ami (1333–1384) và Zeami (khoảng 1363–khoảng 1443).

Bước ngoặt đến vào giữa thập niên 1370, khi tướng quân Ashikaga Yoshimitsu xem đoàn của Kan'ami diễn ở Imakumano (Kyoto) và từ đó bảo trợ cho đoàn, đặc biệt cho cậu bé Zeami. Có chỗ dựa của tầng lớp võ sĩ cầm quyền, Noh hướng tới thẩm mỹ thanh nhã, thấm tinh thần Thiền và thơ ca cung đình. Zeami vừa là diễn viên, vừa viết khoảng vài chục vở còn lại tới nay, vừa để lại các luận thư về nghệ thuật diễn — phần lý luận đó, như khái niệm "hoa" (hana), có bài riêng trong danh mục trường phái diễn xuất.

Thời Edo (1603–1868), Noh trở thành nghệ thuật nghi lễ chính thức của chính quyền Mạc phủ; các đoàn được hưởng bổng lộc và các lối diễn được cố định rất chặt. Đây là lý do nhịp Noh ngày nay chậm và trang nghiêm hơn nhiều so với thời Zeami.

Sân khấu Noh: mỗi chi tiết đều có việc

Sân khấu Noh có hình dạng gần như không đổi suốt mấy thế kỷ, và kể cả khi đặt trong toà nhà hiện đại, nó vẫn giữ mái riêng như một ngôi đền nhỏ.

• Sàn chính (hon-butai): hình vuông, mỗi cạnh khoảng sáu mét (ba ken), lát gỗ bách hinoki đánh bóng. Diễn viên đi bằng tất trắng tabi, lướt chân trên sàn.
• Bốn cột: mỗi cột có tên riêng. Quan trọng nhất là metsuke-bashira — "cột định mắt" ở góc trước bên trái. Diễn viên đeo mặt nạ nhìn qua lỗ mắt rất nhỏ, gần như không thấy gì, nên dựa vào các cột để biết mình đang ở đâu.
• Hashigakari: cây cầu có lan can nối từ phòng gương sang sân khấu, nằm chéo bên trái. Đây không chỉ là lối đi mà là một phần sân khấu: nhân vật xuất hiện và rời đi chậm rãi trên cầu, như đi từ thế giới bên kia sang.
• Ba cây thông nhỏ đặt dọc cầu, giúp ước lượng khoảng cách và tạo chiều sâu.
• Kagami-ita: vách gỗ phía sau sân khấu vẽ một cây thông già. Thường được giải thích là gợi cây thông thiêng nơi thần linh giáng xuống, gốc nghi lễ của Noh.
• Phòng gương (kagami-no-ma): phía sau rèm năm màu ở đầu cầu. Diễn viên chính đeo mặt nạ ở đây, rồi ngồi lặng nhìn mình trong gương lớn trước khi bước ra.

Không có phông cảnh. Đạo cụ (tsukurimono) thường chỉ là khung tre bọc vải gợi hình một chiếc thuyền, giếng nước, mái lều. Một chiếc quạt có thể là chén rượu, thanh kiếm, mặt trăng.

Ai đứng trên sân khấu

Mặt nạ Noh: nét mặt nằm ở góc nghiêng

Mặt nạ Noh (omote, hay men) tạc từ gỗ bách, phủ lớp hồ và sơn nhiều lớp. Mặt nạ nhỏ hơn khuôn mặt người, nên nhìn từ dưới khán đài vẫn thấy cằm diễn viên lộ ra phía dưới — điều được chấp nhận như một quy ước. Thường chỉ vai shite đeo mặt nạ; waki thì không bao giờ.

Các nhóm mặt nạ chính

• Okina — mặt ông lão thần thánh, dùng cho vở nghi lễ cùng tên, cằm rời buộc dây.
• Jō — ông lão thường, hay là hình hài thần linh trong phần đầu vở.
• Otoko — đàn ông: chiến binh trẻ, quý tộc.
• Onna — phụ nữ: ko-omote (thiếu nữ), zō-onna (thanh nhã, hơi thần thánh), fukai (đàn bà trung niên)…
• Kishin — quỷ thần, trong đó nổi tiếng nhất là hannya: người đàn bà hoá quỷ vì ghen hận, có sừng, miệng rộng, mắt ánh kim loại.

Làm mặt nạ "đổi nét"

Mặt nạ phụ nữ được tạc với nét mặt gần như trung tính. Khi diễn viên ngẩng nhẹ (gọi là terasu, "chiếu sáng"), ánh sáng rơi vào khiến khuôn mặt như đang mỉm cười. Khi cúi nhẹ (kumorasu, "làm mờ"), bóng đổ khiến mặt như u buồn. Cả vở diễn là một chuỗi những góc nghiêng rất nhỏ, được tính chính xác. Với người học diễn, đây là bài học sâu sắc: cảm xúc có thể sinh ra từ vị trí và ánh sáng, không cần nhăn mặt.

Những chiếc mặt nạ cổ được các dòng Noh giữ như báu vật, truyền qua nhiều đời. Diễn viên cúi đầu trước mặt nạ trước khi đeo — một cử chỉ tôn trọng thường được nhắc tới trong các tài liệu giới thiệu Noh.

Vở diễn: năm loại và cấu trúc "mộng"

Ngày nay các dòng Noh giữ khoảng hơn hai trăm vở trong vốn diễn. Theo truyền thống, vở được chia năm nhóm theo nhân vật chính, và một chương trình đầy đủ ngày xưa diễn lần lượt cả năm nhóm, xen kẽ hài kịch kyōgen:

1. Vở thần (kami-mono) — thần linh hiện ra chúc phúc. Ví dụ: Takasago.
2. Vở chiến binh (shura-mono) — hồn võ sĩ chết trận kể lại nỗi khổ. Ví dụ: Atsumori.
3. Vở đàn bà (kazura-mono) — nhịp chậm, thanh nhã nhất. Ví dụ: Izutsu của Zeami, Hagoromo (Áo lông vũ).
4. Vở hỗn hợp — người điên vì mất con, hồn oán hận… Ví dụ: Sumidagawa.
5. Vở quỷ (kiri-nō) — nhịp nhanh, múa mạnh, khép lại chương trình. Ví dụ: Dōjōji, với cảnh cái chuông lớn rơi chụp lấy diễn viên.

Nhiều vở nổi tiếng thuộc dạng mugen nō — "Noh mộng ảo". Cấu trúc quen thuộc: một nhà sư (waki) đi qua một nơi có tích cũ, gặp một người dân lạ (shite) kể chuyện về nơi đó. Người lạ biến mất. Ở phần hai, chính hồn ma của nhân vật trong tích hiện về trong dáng thật, múa lại khoảnh khắc đau đớn hoặc đẹp nhất đời mình, rồi tan đi lúc trời sáng. Thời gian trong vở không chạy thẳng mà quay về quá khứ — rất khác cấu trúc kịch phương Tây.

Ngược lại, genzai nō — "Noh hiện tại" — có nhân vật là người sống và câu chuyện diễn tiến theo thời gian thật.

Cách diễn Noh: chậm, nén và chính xác

Bước đi cơ bản là suriashi — lướt chân, gót không nhấc khỏi sàn, đầu giữ ở độ cao không đổi. Thân dưới hơi hạ, lưng thẳng, khuỷu tay mở. Tư thế đứng nền tảng gọi là kamae. Mọi chuyển động lớn đều xây trên những nền tảng này.

Nhiều điệu múa thực chất là các kata — động tác mẫu có tên gọi riêng, như đưa tay che mặt tượng trưng khóc (shiori). Chỉ một cái nâng tay lên ngang mắt đã là một cơn nức nở. Nhịp diễn đi theo nguyên tắc jo-ha-kyū — mở chậm, triển khai, dồn nhanh — áp dụng từ một bước chân tới cả chương trình.

Diễn viên Noh chuyên nghiệp thường học từ thuở nhỏ trong gia đình theo dòng, vai đầu tiên là vai trẻ con (kokata) từ khi còn rất bé. Truyền nghề theo lối thầy truyền cho trò, tập bằng cách bắt chước chính xác từng động tác.

Góc nhìn hôm nay: xem Noh ở đâu, nên chuẩn bị gì

Ở Tokyo có Nhà hát Noh Quốc gia (khu Sendagaya, mở năm 1983), nơi có màn hình nhỏ ở lưng ghế hiển thị lời dịch, kể cả tiếng Anh. Các dòng Noh cũng có nhà hát riêng ở Tokyo, Kyoto, Osaka. Mùa hè, nhiều đền chùa tổ chức takigi nō — Noh dưới đuốc ngoài trời. Sân khấu Noh nổi trên mặt nước ở đền Itsukushima (đảo Miyajima) là một trong những sân khấu được chụp ảnh nhiều nhất.

Lời khuyên cho người xem lần đầu: đọc trước tóm tắt vở, chọn chương trình có kyōgen để dễ thở, và đừng cố hiểu từng lời. Hãy để ý tới cái nghiêng mặt nạ, tiếng trống và khoảng lặng. Người học diễn có thể học được nhiều từ Noh về sự tiết chế: diễn ít mà người xem vẫn thấy đủ.

Về sách, có thể đọc các bản dịch tiếng Anh tuyển tập vở Noh của Royall Tyler hoặc Arthur Waley, và các sách giới thiệu Noh của Nhà hát Noh Quốc gia Nhật Bản.