Kabuki: tư thế mie và nghệ thuật onnagata nam đóng vai nữ

Kabuki là sân khấu ca múa kịch của Nhật Bản ra đời đầu thế kỷ 17, nổi tiếng với hoá trang đậm, trang phục rực rỡ và hai thứ đặc sản của nghề diễn: mie — khoảnh khắc diễn viên dừng lại trong một tư thế đông cứng, mắt trợn, đánh dấu cao trào — và onnagata — nam diễn viên chuyên đóng vai nữ. Kabuki ngày nay do toàn nam giới diễn, truyền nghề trong các gia đình qua nhiều đời và được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.

Từ một người đàn bà múa bên sông tới sân khấu toàn nam

Theo các ghi chép thời Edo, khoảng năm 1603 một phụ nữ tên Izumo no Okuni cùng nhóm của mình múa hát trên bãi sông Kamo ở Kyoto, với những điệu múa táo bạo, trang phục lạ mắt, có cả cảnh giả trai. Người ta gọi lối diễn ấy là kabuki odori. Chữ "kabuki" thường được giải thích bắt nguồn từ động từ kabuku — nghiêng lệch, khác thường, phá cách. Về sau, chữ được viết bằng ba chữ Hán 歌 (ca) 舞 (vũ) 伎 (kỹ).

Lối diễn của Okuni được bắt chước khắp nơi, nhất là ở các khu vui chơi. Chính quyền Mạc phủ lo ngại về trật tự và đạo đức, nên năm 1629 cấm phụ nữ lên sân khấu kabuki. Các thiếu niên thay vào (wakashu kabuki), rồi cũng bị cấm năm 1652. Từ đó kabuki chỉ còn do đàn ông trưởng thành diễn (yarō kabuki), buộc phải tập trung vào kỹ năng diễn thay vì dựa vào sắc vóc tuổi trẻ. Lệnh cấm ấy, trớ trêu thay, đẻ ra nghệ thuật onnagata.

Cuối thế kỷ 17, thời Genroku, kabuki phát triển mạnh ở hai trung tâm với hai phong cách khác nhau: Edo (Tokyo ngày nay) và vùng Kamigata (Kyoto – Osaka).

Aragoto và wagoto: hai lối diễn nam

Dòng họ Ichikawa Danjūrō, theo truyền thống aragoto, vẫn là một trong những dòng danh giá nhất kabuki. Năm 1832, Danjūrō VII chọn ra "Kabuki Jūhachiban" — mười tám vở tủ của dòng họ, trong đó có Shibaraku, Sukeroku và về sau Kanjinchō (công diễn năm 1840). Kỹ thuật vẽ mặt kumadori là đề tài riêng của nghệ thuật hoá trang; ở đây chỉ cần nhớ màu đỏ thường chỉ chính nghĩa, sức mạnh, màu xanh chỉ kẻ ác hoặc hồn ma.

Mie: dừng lại để khắc vào mắt khán giả

Mie (見得) là khoảnh khắc diễn viên đột ngột dừng mọi chuyển động, tạo một tư thế mạnh, thường kèm động tác xoay đầu và trợn mắt — có khi một mắt nhìn chéo vào trong (nirami). Tư thế chỉ giữ vài giây nhưng đủ để khán giả "chụp" lại trong đầu, như một khung hình đặc tả của điện ảnh trước khi có điện ảnh.

Mie được tạo ra thế nào

• Chuẩn bị: diễn viên dồn sức, thường xoay đầu theo vòng hoặc vung tay, chân giậm để tích lực.
• Tiếng tsuke: một người ngồi ở góc sân khấu gõ hai thanh gỗ lên tấm ván, tạo tiếng "bata-bata… pon!" dồn dập đúng nhịp. Âm thanh này đánh dấu khoảnh khắc chốt lại.
• Đông cứng: toàn thân bất động, mắt mở to, cơ mặt căng. Cảm xúc của cả cảnh dồn vào một hình ảnh.
• Tiếng hô từ khán giả: khán giả sành điệu (ōmukō) hô tên hiệu dòng họ của diễn viên — ví dụ "Naritaya!" cho dòng Ichikawa Danjūrō — đúng lúc đó. Hô sai thời điểm bị coi là vụng về; đây là nghệ thuật của người xem.

Bài học cho người diễn

Mie cho thấy sức mạnh của sự dừng lại. Trong một cảnh đầy chuyển động, khoảnh khắc đứng yên tuyệt đối thu hút mắt nhìn hơn mọi động tác. Nhiều đạo diễn sân khấu phương Tây, và cả các nhà làm phim hành động, đã học cách "đóng băng" tư thế ở cao trào từ kabuki.

Onnagata: đàn ông diễn cái đẹp của phụ nữ

Onnagata (女形, còn đọc oyama) là diễn viên nam chuyên đóng vai nữ. Mục tiêu không phải bắt chước một phụ nữ thật, mà tạo ra hình ảnh lý tưởng hoá về sự nữ tính qua quy ước — một thứ đẹp chỉ tồn tại trên sân khấu.

Kỹ thuật thân thể

• Thu nhỏ thân hình: vai hạ xuống và kéo về sau, hai bả vai khép lại để vai trông hẹp hơn.
• Đầu gối khép, hơi khuỵu: làm dáng thấp xuống, mũi chân hướng vào trong, bước ngắn.
• Tay giấu trong tay áo: bàn tay to của đàn ông được che hoặc khép ngón; cử chỉ đi từ cổ tay.
• Đường cong: thân không bao giờ thẳng đơ; cổ, vai, hông tạo đường cong mềm.
• Giọng: dùng giọng giả thanh, mềm, nhưng không chói.

Lời dạy của Yoshizawa Ayame

Yoshizawa Ayame I (1673–1729) là onnagata lừng danh thời Genroku. Những lời dạy của ông được chép lại trong tập Ayamegusa, nằm trong tuyển tập lời kể của diễn viên thời Edo. Ý được dẫn nhiều nhất: onnagata phải sống như phụ nữ cả trong đời thường thì trên sân khấu mới tự nhiên. Đây là lời ghi lại của người khác về ông, không phải sách ông tự viết — nên coi là quan niệm nghề thời đó chứ không phải lời nguyên văn chắc chắn.

Ngày nay các onnagata không còn sống như phụ nữ ngoài đời; họ là những người làm nghề chuyên nghiệp có kỹ thuật được rèn qua hàng chục năm. Nhiều vai onnagata lớn chỉ được giao khi diễn viên đã ở độ chín.

Sân khấu kabuki: những cỗ máy làm khán giả sửng sốt

Khác với sân khấu Noh trống trơn, kabuki yêu thích kỹ xảo:

• Hanamichi — "đường hoa", lối đi cao xuyên qua khán phòng từ cuối phòng lên sân khấu. Nhân vật lớn xuất hiện và rút lui ở đây, thường dừng tại điểm shichisan ("bảy – ba", cách sân khấu khoảng ba phần mười chiều dài lối đi) để diễn một đoạn hoặc làm mie ngay giữa khán giả.
• Mawari-butai — sân khấu xoay, được dùng ở kabuki từ thế kỷ 18, đổi cảnh ngay trước mắt khán giả.
• Seri — bệ nâng hạ, cho diễn viên trồi lên từ dưới sàn.
• Kurogo — người hỗ trợ mặc đồ đen từ đầu tới chân. Theo quy ước, khán giả coi như họ "vô hình".
• Hikinuki — thay trang phục tức thì trên sân khấu: người hỗ trợ rút chỉ, lớp áo ngoài rơi xuống để lộ bộ áo khác, thường đánh dấu nhân vật lộ bản chất thật.

Vở diễn và mốc thời gian

Vốn vở kabuki chia ba nhóm lớn: jidaimono (vở lịch sử, về võ sĩ và quý tộc), sewamono (vở thế sự, về thương nhân và dân thành thị), và shosagoto (vở múa). Nhiều vở nổi tiếng ban đầu viết cho rối bunraku rồi được kabuki chuyển thể, như Kanadehon Chūshingura (1748) về bốn mươi bảy võ sĩ báo thù cho chủ. Chikamatsu Monzaemon (1653–1725), nhà soạn kịch lớn nhất thời Edo, viết cho cả bunraku và kabuki.

1. Khoảng 1603 — Izumo no Okuni múa kabuki ở Kyoto.
2. 1629 — cấm phụ nữ diễn kabuki.
3. 1652 — cấm thiếu niên diễn; kabuki thành sân khấu của nam giới trưởng thành.
4. Cuối thế kỷ 17 — thời Genroku: aragoto ở Edo, wagoto ở Kamigata, onnagata Yoshizawa Ayame.
5. 1748 — Kanadehon Chūshingura ra mắt (bản rối).
6. 1832 — Danjūrō VII công bố Kabuki Jūhachiban.
7. 1889 — nhà hát Kabuki-za khai trương ở Tokyo.
8. 2013 — Kabuki-za mới, xây lại, mở cửa ở khu Ginza.

Góc nhìn hôm nay: xem kabuki và học gì từ nó

Kabuki ngày nay vẫn diễn đều đặn, chủ yếu ở Kabuki-za (Ginza, Tokyo), Minamiza (Kyoto) và Shōchikuza (Osaka). Kabuki-za bán vé xem lẻ một màn (hitomakumi) cho người muốn thử, và có máy thuyết minh tiếng Anh. Nghệ danh của diễn viên được truyền qua nghi lễ kế danh (shūmei) — khi một diễn viên nhận tên của bậc tiền bối, đó là sự kiện lớn của giới kabuki.

Người học diễn có thể mang về ba điều. Một: sức mạnh của khoảnh khắc đứng yên có chủ đích (mie). Hai: nhân vật có thể được dựng hoàn toàn bằng kỹ thuật thân thể, không cần "giống thật" — onnagata là bằng chứng. Ba: lối đi xuyên khán phòng cho thấy sân khấu không bắt buộc phải có ranh giới với người xem.

Để tìm hiểu thêm, có thể xem các bản ghi hình "Cinema Kabuki" do hãng Shōchiku phát hành, và trang giới thiệu nghệ thuật truyền thống của Hội đồng Nghệ thuật Nhật Bản (Japan Arts Council), có phần giải thích bằng tiếng Anh cho từng thuật ngữ.