Nhà hát Globe là nhà hát ngoài trời ở Southwark, bờ nam sông Thames (London), do đoàn kịch của Shakespeare dựng năm 1599; nhiều vở lớn của ông như Hamlet, Othello, Vua Lear được diễn lần đầu ở đây. Diễn viên thời ấy diễn giữa ban ngày, không đèn, không phông cảnh, toàn nam giới — vai nữ do các thiếu niên đóng — và mỗi tuần đổi vở gần như mỗi ngày. Globe gốc cháy năm 1613, được dựng lại rồi bị phá vào thập niên 1640; nhà hát mang tên Shakespeare's Globe ngày nay là bản phục dựng mở cửa năm 1997.
Từ The Theatre tới Globe: nhà hát dựng bằng gỗ của nhà hát cũ
Năm 1576, James Burbage dựng The Theatre ở Shoreditch, phía bắc London — một trong những nhà hát chuyên nghiệp xây riêng đầu tiên của nước Anh thời Elizabeth. Đoàn kịch Lord Chamberlain's Men, trong đó có Shakespeare, diễn ở đây nhiều năm.
Khi hợp đồng thuê đất hết hạn và tranh chấp với chủ đất kéo dài, các con trai của Burbage cùng thợ mộc tháo dỡ khung gỗ The Theatre vào cuối tháng 12 năm 1598, chở qua sông, dùng làm vật liệu dựng nhà hát mới ở Bankside, Southwark. Nhà hát mới mở cửa năm 1599 và mang tên Globe.
Điểm đặc biệt: Globe thuộc sở hữu chung của chính các diễn viên. Anh em Cuthbert và Richard Burbage nắm phần lớn, phần còn lại chia cho vài diễn viên chủ chốt, trong đó có Shakespeare. Một nhà soạn kịch kiêm diễn viên đồng thời là chủ một phần nhà hát — đó là lý do Shakespeare có thể sống bằng sân khấu và để lại tài sản đáng kể.
Bên trong Globe trông thế nào
Không có bản vẽ kỹ thuật nào của Globe gốc còn lại. Hiểu biết hiện nay ghép từ hợp đồng xây nhà hát Fortune (dựng năm 1600, có ghi kích thước và dặn "làm như Globe"), bức ký hoạ nhà hát Swan do một du khách Hà Lan để lại năm 1596, các bản khắc toàn cảnh London, và cuộc khai quật một phần móng Globe năm 1989.
- Hình dáng: khối đa giác gần tròn, nhiều mặt (thường được dựng lại là 20 mặt), cao ba tầng khán đài có mái che.
- Sân giữa (yard): lộ thiên, khán giả đứng xem. Họ được gọi là "groundlings", vào cửa với giá một xu (penny) — mức rẻ nhất.
- Sân khấu đẩy: một bục lớn nhô ra giữa sân, khán giả vây ba phía. Diễn viên luôn bị nhìn từ nhiều hướng, gần như không có chỗ trốn.
- Mái che sân khấu đỡ bởi hai cột lớn, mặt dưới thường được hiểu là vẽ trời sao, gọi là "the heavens"; dưới sàn có cửa sập dẫn xuống "địa ngục" — chỗ hồn ma hoặc phù thuỷ hiện ra.
- Tường hậu (frons scenae) có cửa ra vào hai bên, một khoảng giữa có thể kéo rèm, và ban công phía trên — nơi diễn cảnh tường thành hoặc cảnh ban công.
- Sức chứa: ước tính phổ biến là tới khoảng ba nghìn người khi chật kín.
Không có phông cảnh vẽ. Lời thoại tự dựng cảnh: nhân vật nói "đây là rừng Arden" thì sân khấu là rừng. Phục trang thì ngược lại, thường đắt tiền và lộng lẫy — trang phục là tài sản lớn của đoàn.
Đoàn kịch vận hành ra sao
Ba tầng người trong đoàn
| Vị trí | Là ai | Quyền lợi |
|---|---|---|
| Cổ đông (sharers) | Diễn viên chính góp vốn, khoảng tám đến mười hai người | Chia lợi nhuận, quyết định vở diễn, đóng vai lớn |
| Người làm thuê (hired men) | Diễn viên phụ, nhạc công, người nhắc tuồng, thợ phục trang | Nhận lương theo tuần |
| Học việc (apprentices) | Thiếu niên theo học một cổ đông | Đóng vai nữ, vai trẻ con; được dạy nghề |
Đoàn có người bảo trợ quý tộc để được phép hoạt động hợp pháp: ban đầu là quan Thị thần (Lord Chamberlain), từ năm 1603 là chính vua James I, nên đổi tên thành King's Men — Đoàn kịch của Nhà vua.
Những diễn viên tên tuổi
Richard Burbage là ngôi sao bi kịch của đoàn; các nguồn cùng thời và gần thời gắn ông với những vai như Richard III, Hamlet, Othello, Vua Lear. Will Kemp là danh hề nổi tiếng với lối diễn hài thể chất và ứng biến, rời đoàn quanh năm 1599. Người thay ông, Robert Armin, có lối hề thông minh, giỏi chữ và hát; các vai "hề khôn" về sau của Shakespeare như Feste (Đêm thứ mười hai) hay anh hề trong Vua Lear thường được cho là viết cho Armin — đây là suy luận của giới nghiên cứu, không có văn bản xác nhận.
Diễn viên thời Shakespeare làm việc thế nào
Đổi vở mỗi ngày
Các đoàn kịch London diễn theo lối luân phiên: một tuần có thể diễn năm, sáu vở khác nhau, và vở mới liên tục được thêm vào. Nhật ký kinh doanh của Philip Henslowe — chủ nhà hát Rose, đối thủ của Globe — cho thấy nhịp này rất rõ với đoàn của ông. Diễn viên chính có thể phải giữ trong đầu vài chục vai cùng lúc.
Học vai bằng "phần" (part)
Diễn viên không nhận cả kịch bản. Mỗi người nhận một cuộn giấy chỉ chép lời của riêng mình, kèm vài chữ cuối của câu thoại ngay trước làm tín hiệu (cue). Bản viết tay cả vở rất đắt và là tài sản quý của đoàn, nên không ai được cầm. Chỉ một "phần" diễn viên chuyên nghiệp từ thời này còn lại: vai Orlando trong Orlando Furioso của Robert Greene, gắn với diễn viên Edward Alleyn, đang lưu ở Dulwich College.
Hệ quả với lối diễn: diễn viên phải nghe thật chăm để bắt tín hiệu, vì không biết trước bạn diễn nói gì dài bao lâu. Một số nhà nghiên cứu như Tiffany Stern cho rằng thời gian tập chung cả đoàn ngắn, phần lớn công việc là tự học vai.
Diễn dưới ánh sáng ban ngày
Buổi diễn bắt đầu đầu giờ chiều và phải xong trước khi trời tối. Không có đèn để tạo bóng tối, nên khi nhân vật nói về đêm, khán giả phải tưởng tượng. Diễn viên nhìn rõ mặt khán giả và khán giả nhìn rõ nhau — điều làm lời độc thoại thường nói thẳng ra phía người xem, như đang tâm sự.
Vai nữ do thiếu niên đóng
Phụ nữ không diễn trên sân khấu chuyên nghiệp ở Anh cho tới sau năm 1660. Juliet, Ophelia, Phu nhân Macbeth, Cleopatra đều do những người học việc tuổi thiếu niên đóng. Shakespeare còn khai thác chính điều này: trong Như ý, cậu bé đóng Rosalind phải đóng một cô gái giả trai.
Điệu nhảy jig cuối buổi
Sau vở chính, kể cả bi kịch, đoàn thường diễn một màn "jig" — tiểu phẩm ca múa hài ngắn. Du khách Thụy Sĩ Thomas Platter ghi lại việc xem một vở về Julius Caesar ở một nhà hát mái tranh bên kia sông vào tháng 9/1599, kết thúc bằng điệu nhảy; giới nghiên cứu thường cho đó là Globe và vở Julius Caesar của Shakespeare.
Mốc thời gian của Globe
- 1576 — James Burbage dựng The Theatre ở Shoreditch.
- 1598–1599 — tháo The Theatre, dựng Globe ở Southwark.
- 1599 — mở cửa; Julius Caesar nằm trong số vở diễn sớm.
- 1603 — đoàn thành King's Men.
- 1609 — đoàn bắt đầu diễn mùa đông ở nhà hát trong nhà Blackfriars, có nến chiếu sáng.
- 29/6/1613 — phát đại bác trong vở Henry VIII làm cháy mái tranh, Globe cháy rụi; theo các thư cùng thời không ai chết.
- 1614 — Globe thứ hai được dựng lại, lần này mái ngói.
- 1616 — Shakespeare mất.
- 1623 — hai bạn diễn John Heminges và Henry Condell xuất bản tuyển tập kịch Shakespeare (First Folio).
- 1642 — Nghị viện đóng cửa các nhà hát; Globe bị phá vào khoảng giữa thập niên 1640.
- 1997 — Shakespeare's Globe mở cửa gần vị trí cũ.
Chi tiết First Folio đáng nhớ với người làm nghề: gần một nửa số kịch của Shakespeare chỉ còn đến nay vì hai diễn viên cùng đoàn bỏ công gom lại. Không có họ, sẽ không còn Macbeth, Đêm thứ mười hai hay Bão tố.
Góc nhìn hôm nay: đứng ở sân Globe
Shakespeare's Globe ra đời nhờ nỗ lực nhiều năm của nam diễn viên kiêm đạo diễn người Mỹ Sam Wanamaker, người mất năm 1993, trước khi nhà hát hoàn thành. Nhà hát dựng bằng gỗ sồi, mái tranh — mái tranh đầu tiên được phép ở London kể từ trận Đại hoả hoạn năm 1666 — cách vị trí gốc khoảng vài trăm mét. Bên cạnh có nhà hát nến Sam Wanamaker Playhouse (mở năm 2014) mô phỏng nhà hát trong nhà thời ấy.
Diễn ở Globe ngày nay dạy lại cho diễn viên những điều mà sân khấu hộp tối đã làm quên: diễn dưới ánh sáng, nói thẳng với khán giả, chịu tiếng máy bay và mưa, giữ sự chú ý của người đứng xem ba tiếng. Nhiều diễn viên kể rằng đứng trên sân khấu đó, họ hiểu vì sao độc thoại của Hamlet là lời nói với người trước mặt chứ không phải lẩm bẩm một mình.
Ai muốn tìm hiểu sâu có thể tham quan Globe và khu khai quật nhà hát Rose ở Bankside, xem các buổi diễn được ghi hình của nhà hát, hoặc đọc kịch Shakespeare theo bản dịch tiếng Việt rồi đối chiếu bản gốc, chú ý chỗ lời thoại "dựng cảnh" — dấu vết rõ nhất của một sân khấu không có phông.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hát Globe được xây năm nào?
Globe gốc được dựng năm 1599 ở Southwark, London, bằng gỗ tháo từ nhà hát The Theatre. Nhà hát cháy năm 1613, dựng lại năm 1614 và bị phá vào khoảng giữa thập niên 1640. Bản phục dựng Shakespeare's Globe mở cửa năm 1997.
Vì sao thời Shakespeare đàn ông đóng vai nữ?
Ở Anh thời đó, phụ nữ không được diễn trên sân khấu chuyên nghiệp. Vai nữ do các thiếu niên học việc trong đoàn đóng. Phải tới sau năm 1660, nữ diễn viên mới xuất hiện trên sân khấu Anh.
Groundlings là ai?
Groundlings là khán giả đứng xem ở sân lộ thiên quanh sân khấu Globe, trả giá vé rẻ nhất là một xu. Họ đứng rất gần diễn viên và có thể phản ứng ồn ào, nên diễn viên phải giữ sự chú ý của họ suốt buổi.
Diễn viên thời Shakespeare học thoại thế nào?
Mỗi người chỉ nhận một cuộn giấy chép lời của riêng mình kèm vài chữ tín hiệu từ câu thoại trước, không có cả kịch bản. Đoàn diễn luân phiên nhiều vở mỗi tuần nên diễn viên phải giữ nhiều vai cùng lúc và nghe bạn diễn rất kỹ để bắt lời.
Shakespeare có phải là chủ nhà hát Globe không?
Shakespeare là một trong số ít diễn viên góp cổ phần sở hữu Globe, bên cạnh anh em Burbage nắm phần lớn. Ông vừa viết kịch, vừa diễn, vừa chia lợi nhuận từ nhà hát.