Broadway (New York) và West End (London) là hai khu tập trung nhà hát thương mại lớn nhất thế giới nói tiếng Anh, nơi các vở nhạc kịch và kịch nói có thể diễn liên tục hàng chục năm, tám suất mỗi tuần. "Broadway" theo nghĩa chuyên môn là 41 nhà hát chuyên nghiệp có từ 500 ghế trở lên, phần lớn quanh Quảng trường Thời Đại ở Manhattan; West End là khoảng bốn mươi nhà hát ở trung tâm London. Mỗi nơi có giải thưởng danh giá riêng — Tony ở Mỹ, Olivier ở Anh — và một hệ sinh thái nghề nghiệp mà diễn viên khắp thế giới mơ được bước vào.
Broadway: không chỉ là một con phố
Broadway là tên một đại lộ dài chạy chéo qua Manhattan. Từ cuối thế kỷ 19, các nhà hát dời dần lên phía bắc và tụ lại quanh Quảng trường Thời Đại (Times Square) vào đầu thế kỷ 20. Đèn điện quảng cáo dày đặc khiến khúc đường này được gọi là "Great White Way" — Con đường Trắng Lớn.
Điều nhiều người không biết: phần lớn nhà hát "Broadway" thực ra nằm trên các phố ngang (từ phố 41 tới phố 54), chỉ vài nhà hát mặt tiền nằm đúng trên đại lộ Broadway. Định nghĩa dùng trong ngành dựa vào số ghế và hợp đồng nghề nghiệp, không dựa vào địa chỉ:
| Hạng | Số ghế | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Broadway | Từ 500 ghế | 41 nhà hát, phần lớn ở khu Theater District, thêm nhà hát Vivian Beaumont ở Trung tâm Lincoln. Đủ điều kiện xét giải Tony. |
| Off-Broadway | Khoảng 100–499 ghế | Nhiều vở thử nghiệm, kịch mới; không ít vở thành công rồi "chuyển lên" Broadway. |
| Off-Off-Broadway | Dưới 100 ghế | Sân khấu nhỏ, nhóm độc lập, chi phí thấp, thử nghiệm mạnh nhất. |
Phần lớn nhà hát Broadway thuộc vài tập đoàn lớn, nổi bật là Shubert Organization và Nederlander Organization. Họ cho các nhà sản xuất thuê nhà hát để dựng vở.
West End: nhà hát lâu đời nhất và vở diễn dài nhất
West End là khu trung tâm phía tây London, quanh Shaftesbury Avenue, Covent Garden, Strand và Haymarket. Hiệp hội Nhà hát London (Society of London Theatre) tính khoảng bốn mươi nhà hát thành viên thuộc khu này.
West End có bề dày hơn Broadway nhiều. Nhà hát Theatre Royal Drury Lane nằm trên khu đất có nhà hát hoạt động từ năm 1663, khi vua Charles II cấp phép lại cho sân khấu sau thời kỳ nhà hát bị đóng cửa. Toà nhà hiện nay là công trình đầu thế kỷ 19, nhưng địa điểm này thường được nhắc là nơi có nhà hát liên tục lâu đời nhất London.
West End giữ kỷ lục thế giới về vở kịch nói diễn lâu nhất: Bẫy chuột (The Mousetrap) của Agatha Christie, công diễn ở West End từ năm 1952, chuyển sang nhà hát St Martin's năm 1974 và vẫn tiếp tục diễn, chỉ gián đoạn trong thời gian nhà hát đóng cửa vì đại dịch năm 2020–2021. Nhạc kịch Những người khốn khổ (Les Misérables) diễn ở London từ năm 1985, là nhạc kịch chạy lâu nhất West End.
Gần West End còn có các nhà hát được nhà nước tài trợ như Nhà hát Quốc gia (National Theatre) ở bờ nam sông Thames và trụ sở Đoàn Kịch Hoàng gia Shakespeare ở Stratford-upon-Avon. Nhiều vở đi từ các nhà hát này hoặc từ sân khấu nhỏ ngoài trung tâm rồi mới "chuyển vào West End".
So sánh hai thủ phủ
| Broadway | West End | |
|---|---|---|
| Thành phố | New York | London |
| Số nhà hát | 41 (theo định nghĩa từ 500 ghế) | Khoảng 40 (thành viên SOLT ở khu trung tâm) |
| Giải thưởng chính | Tony, trao từ năm 1947 | Laurence Olivier, trao từ năm 1976 |
| Nghiệp đoàn diễn viên | Actors' Equity Association (thành lập 1913) | Equity (thành lập 1930) |
| Quầy vé giảm giá | TKTS ở Times Square | TKTS ở Leicester Square |
| Vở dài nhất từng diễn | Bóng ma nhà hát (1988–2023) | Bẫy chuột (từ 1952, vẫn diễn) |
Giải Tony mang tên Antoinette Perry, nữ diễn viên – đạo diễn và là một trong những người lãnh đạo tổ chức American Theatre Wing; giải do American Theatre Wing và Broadway League cùng trao. Giải Olivier ban đầu có tên Society of West End Theatre Awards, đổi sang tên nam diễn viên Laurence Olivier năm 1984.
Về kỷ lục giải Tony: tính tới năm 2025, nhạc kịch The Producers (2001) giữ kỷ lục 12 giải trong một mùa; Hamilton (2016) có số đề cử kỷ lục và thắng 11 giải. Bóng ma nhà hát khép lại ở Broadway ngày 16/4/2023 sau hơn ba mươi lăm năm, vở chạy lâu nhất lịch sử Broadway; sau khi nó đóng, bản dựng lại nhạc kịch Chicago (từ 1996) trở thành vở đang diễn lâu nhất ở đây.
Diễn viên làm việc thế nào ở Broadway và West End
Tám suất một tuần
Lịch chuẩn là tám suất mỗi tuần: sáu buổi tối và hai suất chiều (thường thứ Tư, thứ Bảy hoặc Chủ nhật), nghỉ một ngày — ở Broadway truyền thống là thứ Hai. Diễn cùng một vai tám lần một tuần, trong nhiều tháng hoặc nhiều năm, là thử thách khác hẳn diễn vài đêm. Diễn viên phải giữ vai "tươi" mỗi tối, như thể khán giả hôm nay là lần đầu duy nhất, và chăm sóc giọng, cơ thể như vận động viên.
Đóng thay và "swing"
Một vở diễn dài cần nhiều người dự bị:
- Understudy — diễn viên vẫn đóng một vai khác trong vở hoặc trong dàn đồng diễn, đồng thời thuộc sẵn một vai chính để thay khi cần.
- Standby — người không diễn hằng đêm, chờ sẵn ở hậu trường hoặc gần nhà hát, chỉ lên khi diễn viên chính nghỉ.
- Swing — người thuộc nhiều vị trí trong dàn đồng diễn, có khi tới hàng chục "đường đi" khác nhau, sẵn sàng lấp bất kỳ chỗ trống nào trong ngày.
Nhiều câu chuyện về diễn viên dự bị được gọi lên phút chót rồi được chú ý là có thật trong lịch sử hai khu này, nhưng cũng có rất nhiều giai thoại phóng đại. Điều chắc chắn là người làm swing được giới trong nghề rất kính nể vì khối lượng thuộc bài khổng lồ.
Thử vai
Thử vai (audition) thường qua nhiều vòng: hát đoạn ngắn đã chuẩn bị, đọc cảnh với người đọc thoại, học một đoạn vũ đạo tại chỗ, rồi gọi lại (callback). Nhạc kịch đòi người diễn hát, múa, diễn đều tốt — trong nghề gọi là "triple threat" (mối đe doạ ba mặt). Nghiệp đoàn quy định nhiều điều về giờ làm, lương tối thiểu và điều kiện làm việc cho diễn viên có hợp đồng.
Mốc thời gian chọn lọc
- 1663 — nhà hát đầu tiên trên khu đất Drury Lane, London.
- 1866 — The Black Crook ở New York, thường được nhắc như một tiền thân của nhạc kịch Mỹ.
- Đầu thế kỷ 20 — các nhà hát tụ về khu Times Square.
- 1927 — nhạc kịch Show Boat, mốc của nhạc kịch có cốt truyện nghiêm túc.
- 1943 — Oklahoma! của Rodgers và Hammerstein, mở đầu thời kỳ nhạc kịch gắn chặt bài hát với kịch.
- 1947 — giải Tony đầu tiên.
- 1952 — Bẫy chuột công diễn ở West End.
- 1973 — quầy vé giảm giá TKTS mở ở Times Square.
- 1976 — giải thưởng của Hội Nhà hát West End (sau là giải Olivier) ra đời.
- 1985 — Les Misérables mở ở London.
- 1988–2023 — Bóng ma nhà hát trên Broadway.
- 2020–2021 — nhà hát hai bên đóng cửa dài ngày vì đại dịch, rồi mở lại.
Góc nhìn hôm nay: xem và học từ hai thủ phủ
Không phải ai cũng tới được New York hay London, nhưng có nhiều cách để học từ đây. Chương trình National Theatre Live chiếu các vở của Nhà hát Quốc gia Anh và một số nhà hát West End tại rạp chiếu phim ở nhiều nước. Một số nhạc kịch Broadway được ghi hình chuyên nghiệp và phát hành trên các nền tảng xem phim. Lễ trao giải Tony mỗi tháng Sáu thường có tiết mục trích từ các vở trong mùa — cách nhanh để thấy trình độ diễn và dàn dựng hiện nay.
Nếu có dịp tới đó, hãy tận dụng quầy TKTS, vé xổ số (lottery) và vé đứng/chỗ ngồi rẻ mà nhiều vở phát hành mỗi ngày; giá cụ thể thay đổi liên tục nên nên kiểm tra trên trang chính thức của từng vở trước khi đi. Xem một vở dài hạn rồi để ý dàn đồng diễn và người thay vai: sự đều đặn chính xác của họ là bài học nghề không kém gì ngôi sao chính.
Với người học diễn ở Việt Nam, điều đáng mang về không phải ánh đèn mà là văn hoá làm nghề: thuộc bài tuyệt đối, đúng giờ, giữ chất lượng như nhau ở suất thứ một và suất thứ một nghìn, chăm sóc giọng và cơ thể như tài sản nghề nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Broadway có bao nhiêu nhà hát?
Theo định nghĩa của ngành, Broadway gồm 41 nhà hát chuyên nghiệp có từ 500 ghế trở lên ở New York, phần lớn ở khu Theater District quanh Times Square. Nhà hát nhỏ hơn được xếp vào Off-Broadway hoặc Off-Off-Broadway.
West End là gì?
West End là khu nhà hát ở trung tâm London, quanh Shaftesbury Avenue, Covent Garden và Strand, với khoảng bốn mươi nhà hát thương mại. Đây là thủ phủ sân khấu của Anh, nơi có những vở diễn lâu đời nhất thế giới như Bẫy chuột.
Giải Tony và giải Olivier khác nhau thế nào?
Giải Tony dành cho các vở ở Broadway, trao từ năm 1947. Giải Laurence Olivier dành cho sân khấu London, trao từ năm 1976 và mang tên Olivier từ năm 1984. Cả hai đều được coi là giải cao nhất của sân khấu thương mại ở mỗi nước.
Vở nào diễn lâu nhất thế giới?
Bẫy chuột của Agatha Christie, diễn ở West End từ năm 1952, là vở kịch nói diễn liên tục lâu nhất thế giới. Ở Broadway, Bóng ma nhà hát giữ kỷ lục vở chạy lâu nhất, diễn từ 1988 tới 2023.
Off-Broadway là gì?
Off-Broadway là các nhà hát chuyên nghiệp ở New York có khoảng 100 tới 499 ghế. Đây là nơi nhiều vở mới, thử nghiệm được dựng trước; một số vở thành công sau đó chuyển lên Broadway.
