Có bốn kiểu sân khấu chính, phân theo chỗ khán giả ngồi: sân khấu hộp (khung, proscenium) khán giả nhìn từ một phía qua một khung vòm; sân khấu đẩy (thrust) nhô vào khán phòng, khán giả ngồi ba phía; sân khấu vòng tròn (arena, in-the-round) khán giả bao quanh; và hộp đen (black box) là căn phòng trống sơn đen, sắp xếp lại được theo từng vở. Mỗi kiểu ra đời trong một thời kỳ lịch sử riêng, và mỗi kiểu buộc đạo diễn lẫn diễn viên làm việc khác nhau.
Từ đấu trường ngoài trời đến căn phòng có khung
Phần lớn lịch sử sân khấu thế giới diễn ra ở nơi khán giả bao quanh người diễn nhiều hơn một phía. Nhà hát Hy Lạp cổ là những khán đài hình bán nguyệt ôm lấy khoảng sân tròn (orchestra) nơi đồng ca múa hát. Nhà hát thời Shakespeare ở London có sân khấu nhô vào giữa khoảng sân đứng của khán giả bình dân. Ở Việt Nam, chiếu chèo trải giữa sân đình, người xem ngồi đứng quanh chiếu.
Bước ngoặt đến từ Ý cuối thế kỷ 16 – đầu thế kỷ 17, khi sân khấu triều đình chạy theo cảnh trí phối cảnh. Muốn cảnh vẽ đánh lừa được mắt, khán giả phải nhìn từ một hướng; muốn giấu máy móc đổi cảnh, phải có khung che. Teatro Farnese ở Parma, xây năm 1618, thường được nhắc là một trong những nhà hát cố định sớm nhất có khung vòm sân khấu kiểu này. Từ đó, nhà hát khung trở thành chuẩn mực ở châu Âu suốt hơn ba thế kỷ, rồi theo chân văn hoá châu Âu lan khắp thế giới, trong đó có các nhà hát lớn ở Việt Nam đầu thế kỷ 20.
Thế kỷ 20 chứng kiến một phong trào ngược: nhiều đạo diễn thấy khung vòm như bức tường ngăn diễn viên với khán giả, và tìm về những hình thức cũ hơn. Sân khấu đẩy, sân khấu vòng tròn, rồi hộp đen lần lượt xuất hiện như những lựa chọn hiện đại.
Bảng so sánh bốn kiểu sân khấu
| Kiểu | Khán giả | Mạnh ở | Khó ở |
|---|---|---|---|
| Hộp (khung, proscenium) | Một phía, nhìn qua khung vòm | Cảnh trí lớn, đổi cảnh giấu kín, hình ảnh như tranh | Xa khán giả, dễ thành "xem tivi" |
| Đẩy (thrust) | Ba phía quanh phần sân khấu nhô ra | Gần gũi mà vẫn có mặt hậu để dựng cảnh, lối vào | Diễn viên luôn quay lưng với một phần khán giả |
| Vòng tròn (arena) | Bao quanh bốn phía | Gần nhất, khán giả thấy nhau, không khí nghi lễ | Hầu như không dựng được cảnh cao, lối ra vào lộ |
| Hộp đen (black box) | Tuỳ vở: một, hai, ba, bốn phía | Linh hoạt, rẻ, hợp thử nghiệm | Mỗi vở phải tự tính lại tầm nhìn, ánh sáng |
Ngoài bốn kiểu chính còn có sân khấu hành lang (traverse), khán giả ngồi hai hàng đối diện; sân khấu dạo (promenade), khán giả đi theo diễn viên; và sân khấu tại chỗ (site-specific), vở diễn ở một nơi có thật như nhà kho, nhà ga, bãi biển.
Sân khấu hộp: bức tranh trong khung
Sân khấu khung đặt khán giả vào vị trí người xem tranh. Mọi thứ được sắp xếp cho một hướng nhìn: diễn viên mở người ra phía trước, cảnh trí có mặt trước được hoàn thiện kỹ, mặt sau để thô. Khung vòm, màn chính, cánh gà, giàn treo phía trên cho phép đổi cảnh trong bóng tối, đưa cả một căn phòng lên xuống.
Với đạo diễn, đây là kiểu sân khấu dễ kiểm soát nhất: ngồi giữa khán phòng là thấy gần đúng điều khán giả thấy. Bố cục theo chiều sâu, theo tầng cao phát huy tối đa. Nhưng khoảng cách là cái giá. Ở nhà hát lớn, hàng ghế cuối cách diễn viên vài chục mét; diễn viên phải phóng giọng, phóng cử chỉ, và những sắc thái nhỏ dễ mất.
Khái niệm "bức tường thứ tư", tức bức tường vô hình ở khung vòm ngăn thế giới nhân vật với khán phòng, gắn chặt với kiểu sân khấu này. Kịch hiện thực cuối thế kỷ 19 khai thác triệt để nó: khán giả như nhìn trộm vào một căn phòng thật.
Sân khấu đẩy: Guthrie và cuộc trở về thời Shakespeare
Năm 1953, ở thị trấn Stratford, tỉnh Ontario (Canada), Liên hoan Shakespeare đầu tiên được tổ chức dưới một chiếc lều lớn. Đạo diễn người Anh Tyrone Guthrie và nhà thiết kế Tanya Moiseiwitsch dựng ở đó một sân khấu nhô sâu vào khán phòng, khán giả ngồi ôm quanh ba phía, phía sau là một kiến trúc cố định nhiều tầng có cửa, ban công và cột. Ý tưởng của họ là trả kịch Shakespeare về với kiểu không gian gần với thời ông: diễn viên đứng giữa khán giả, lời thoại và hành động chứ không phải cảnh vẽ dẫn dắt câu chuyện.
Mấy năm sau chiếc lều được thay bằng nhà hát cố định giữ nguyên kiểu sân khấu ấy. Năm 1963, Guthrie góp phần lập ở Minneapolis (Mỹ) một nhà hát mang tên ông, cũng với sân khấu đẩy. Từ đó, kiểu sân khấu này lan rộng ở các nhà hát Bắc Mỹ và Anh.
Diễn trên sân khấu đẩy đòi kỹ năng riêng:
- Không có hướng "chính". Diễn viên phải xoay người, đổi vị trí thường xuyên để không bỏ một khối khán giả quá lâu.
- Lưng cũng phải diễn. Luôn có người nhìn lưng diễn viên, nên lưng, vai, gáy phải biểu cảm được.
- Đạo cụ, bàn ghế thấp. Đồ cao đặt giữa sân khấu sẽ che mất một phía.
- Lối vào qua khán phòng. Nhiều sân khấu đẩy có đường hầm hay lối đi xuyên khán giả (vomitorium), diễn viên xuất hiện từ giữa đám đông.
Sân khấu vòng tròn và hộp đen
Vòng tròn
Sân khấu vòng tròn là kiểu gần với hình thức diễn nguyên thuỷ nhất: người kể ở giữa, người nghe vây quanh. Ở Mỹ, phong trào nhà hát vòng tròn phát triển sau Thế chiến II; Arena Stage ở Washington, thành lập năm 1950, là một trong những cái tên tiêu biểu. Ưu điểm lớn là không ai ngồi xa: khán giả thấy được nét mặt diễn viên và thấy cả những người xem phía đối diện, tạo cảm giác cộng đồng. Đổi lại, cảnh trí gần như chỉ còn sàn, đồ đạc và ánh sáng; lối ra vào đi qua khán giả nên không giấu được gì.
Đạo diễn sân khấu vòng tròn thường nghĩ bằng chuyển động liên tục và đường chéo xuyên tâm. Hai nhân vật đối thoại nên đứng chéo nhau để mỗi phía khán giả thấy được ít nhất một gương mặt. Cảnh tĩnh kéo dài là thử thách khó nhất.
Hộp đen
Hộp đen là căn phòng vuông hoặc chữ nhật, tường sơn đen, trần có giàn treo đèn, ghế khán giả di động. Kiểu không gian này gắn với làn sóng sân khấu thử nghiệm, sân khấu nhỏ ngoài hệ thống nhà hát lớn ở châu Âu và Mỹ từ thập niên 1960. Ngày nay hầu như trường sân khấu nào, trung tâm nghệ thuật nào cũng có một phòng như vậy.
Ưu điểm lớn nhất là tự do: vở này đặt khán giả một phía, vở sau xếp hai phía, vở sau nữa để khán giả đứng giữa. Nhưng tự do cũng là trách nhiệm: mỗi vở phải tự giải bài toán tầm nhìn, lối thoát hiểm, góc đèn từ đầu.
Kiểu sân khấu thay đổi cách đạo diễn làm việc ra sao
- Chỗ ngồi của đạo diễn. Ở sân khấu khung, đạo diễn ngồi giữa khán phòng. Ở sân khấu đẩy và vòng tròn, đạo diễn phải đổi chỗ liên tục trong buổi tập, nếu không sẽ dựng một vở chỉ đẹp từ một phía.
- Cảnh trí. Càng nhiều phía khán giả, cảnh càng phải thấp, ít và mang tính biểu tượng. Một chiếc ghế, một tấm thảm phải gánh vai trò của cả căn phòng.
- Diễn xuất. Sân khấu gần đòi diễn nhỏ hơn, thật hơn, gần với diễn trước máy quay. Sân khấu khung lớn đòi giọng và hình thể vươn xa.
- Ánh sáng. Ở sân khấu vòng tròn, đèn chiếu từ mọi phía và phải tránh rọi thẳng vào mắt khán giả phía đối diện.
- Đi lưu diễn. Một vở dựng cho sân khấu đẩy khi mang sang nhà hát khung thường phải dàn dựng lại khá nhiều, không chỉ thu nhỏ.
Góc nhìn hôm nay: chọn không gian trước, dựng vở sau
Đạo diễn có kinh nghiệm thường hỏi "diễn ở đâu?" trước cả khi hỏi "diễn thế nào?". Một vở kịch phòng khách hai người có thể sống động trong hộp đen nhưng lạc lõng trên sân khấu một nghìn chỗ. Một vở sử thi đông người cần khung lớn và chiều sâu.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đi xem cùng một nhóm kịch diễn ở nhiều không gian khác nhau, và để ý mình cảm thấy gần hay xa nhân vật ra sao. Về sách, The Empty Space của Peter Brook mở đầu bằng ý rằng một khoảng trống bất kỳ cũng có thể thành sân khấu khi có người đi qua và người khác nhìn; các sách lịch sử kiến trúc nhà hát cho cái nhìn chi tiết hơn về từng kiểu.
Câu hỏi thường gặp
Sân khấu proscenium là gì?
Proscenium là sân khấu khung, hay sân khấu hộp: khán giả ngồi một phía, nhìn vào sân khấu qua một khung vòm lớn. Đây là kiểu phổ biến nhất ở các nhà hát truyền thống, mạnh về cảnh trí và đổi cảnh, nhưng tạo khoảng cách giữa diễn viên và khán giả.
Sân khấu đẩy (thrust) khác sân khấu khung thế nào?
Sân khấu đẩy nhô vào khán phòng, khán giả ngồi ba phía, phía sau vẫn có tường hậu để dựng cảnh và làm lối vào. Diễn viên gần khán giả hơn nhưng luôn có người nhìn lưng mình, nên phải xoay chuyển nhiều hơn.
Sân khấu hộp đen là gì?
Hộp đen là một phòng trống sơn đen, ghế khán giả di động, có thể bố trí lại theo từng vở. Kiểu không gian này rẻ, linh hoạt, rất hợp sân khấu thử nghiệm, sân khấu nhỏ và trường học diễn xuất.
Diễn trên sân khấu vòng tròn khó ở điểm nào?
Khán giả bao quanh nên không có hướng chính, diễn viên phải liên tục đổi vị trí để mỗi phía đều thấy được gương mặt. Cảnh trí gần như không có, lối ra vào đi qua khán giả, và đạo diễn phải kiểm tra từ mọi phía.
Kiểu sân khấu nào tốt nhất?
Không có kiểu tốt nhất. Mỗi kiểu hợp với một loại vở và một cách kể. Kịch nhiều cảnh trí, đổi cảnh lớn hợp sân khấu khung; kịch thân mật, ít người hợp hộp đen hay vòng tròn; kịch cổ điển nhiều lời hợp sân khấu đẩy.
