Dàn cảnh (mise-en-scène, tiếng Pháp nghĩa là "đặt lên cảnh") là toàn bộ những gì đạo diễn sắp đặt để khán giả nhìn thấy: ai đứng đâu, cao hay thấp, gần hay xa nhau, quay về hướng nào, trong khung cảnh, ánh sáng và phục trang nào. Trên sân khấu, dàn cảnh là cách kể chuyện bằng hình ảnh song song với lời thoại. Một bố cục tốt cho khán giả biết ai đang nắm thế, quan hệ giữa các nhân vật ra sao và nên nhìn vào đâu, kể cả khi họ chưa nghe rõ câu nào.
Mise-en-scène nghĩa rộng và nghĩa hẹp
Chữ này được dùng theo hai tầm:
- Nghĩa rộng: trong tiếng Pháp, mise en scène là chính việc dàn dựng một vở, và metteur en scène là đạo diễn. Hiểu theo nghĩa này, mise-en-scène gồm cả cảnh trí, ánh sáng, âm thanh, phục trang lẫn diễn xuất.
- Nghĩa hẹp mà người làm sân khấu hay dùng: cách sắp xếp diễn viên trong không gian, tức bố cục và chuyển động. Phần này gần với việc chặn vị trí (blocking), nhưng rộng hơn. Blocking trả lời "đi đâu, lúc nào"; dàn cảnh trả lời "bức tranh đó nói gì".
Trong lý luận điện ảnh, mise-en-scène chỉ những gì nằm trong khung hình: bối cảnh, ánh sáng, diễn viên, vị trí máy. Nó thường được đặt cạnh dựng phim (montage) như hai cách tạo nghĩa khác nhau: một bên sắp xếp trong một khung hình, một bên ghép nhiều khung hình lại. Bài này tập trung vào sân khấu, nơi không có máy quay chọn hộ khán giả nên nhìn đâu; bố cục phải tự làm việc đó.
Năm công cụ của bố cục sân khấu
Đạo diễn có trong tay một số công cụ cơ bản. Chúng không phải luật, mà là những lực kéo mắt khán giả. Biết rõ từng lực thì mới chủ động được khi cho chúng hợp sức hoặc chọi nhau.
| Công cụ | Cách tạo điểm nhấn | Ví dụ dùng |
|---|---|---|
| Tầng cao | Người ở cao hơn (bục, cầu thang, đứng khi người khác ngồi) dễ được nhìn và thường có vẻ nắm quyền | Quan toà trên bục, người cha đứng khi cả nhà ngồi |
| Chiều sâu | Người gần khán giả rõ hơn; nhưng người đứng sâu phía trong, được người khác quay về nhìn, cũng thành tâm điểm | Nhân vật bước vào từ cửa sau, cả phòng quay lại |
| Hướng cơ thể | Người mở mặt ra khán giả mạnh hơn người quay nghiêng, quay lưng | Người đang nói thật lòng quay ra; người giấu điều gì quay đi |
| Ánh nhìn của người khác | Khán giả nhìn theo chỗ các nhân vật trên sân khấu đang nhìn | Cả nhóm cùng nhìn một người, kể cả khi người đó đứng góc |
| Tách biệt và tương phản | Một người đứng riêng, đứng yên giữa đám đông chuyển động, mặc màu khác | Người đứng một mình bên kia sân khấu, đối diện cả nhóm |
Ngoài năm công cụ trên còn có ánh sáng, nhưng ánh sáng là công việc chung với nhà thiết kế ánh sáng; còn năm thứ kia đạo diễn tự quyết được ngay trong phòng tập, chỉ bằng con người.
Tam giác, đường chéo và những hình hay dùng
Tam giác
Ba người đứng thành tam giác với một đỉnh lùi sâu hơn là bố cục kinh điển: người ở đỉnh sâu có thể nói với hai người kia mà vẫn mở mặt ra khán giả, còn hai người phía ngoài quay nửa người vào trong. Tam giác cũng dễ đọc: hai đỉnh ngoài thường là hai phe, đỉnh trong là người phân xử hay người bị giằng co.
Đường chéo
Sân khấu khung là một hình chữ nhật nhìn từ một phía. Chuyển động theo đường chéo, từ góc trong ra góc ngoài phía đối diện, cho cảm giác dài và có lực hơn chuyển động song song với mép sân khấu. Một nhân vật tiến theo đường chéo về phía khán giả thường mang cảm giác áp đảo; lùi theo đường chéo vào trong là rút lui. Hai nhân vật đứng trên cùng một đường chéo vừa nhìn thấy nhau vừa được khán giả thấy cả hai mặt.
Đường thẳng ngang
Mọi người đứng một hàng ngang song song mép sân khấu là thứ đạo diễn mới vào nghề hay mắc nhất. Nó phẳng, giống ảnh chụp kỷ yếu, và không cho biết ai quan trọng hơn ai. Nhưng chính vì thế, một hàng ngang dùng có chủ ý có thể rất mạnh: hàng người đứng chờ, đội hình xử án, sự đồng loạt lạnh lùng.
Vòng tròn và cụm
Một cụm người khép kín, lưng quay ra ngoài, nói "đây là nhóm, người ngoài không được vào". Khi một nhân vật bị loại, chỉ cần cụm đó dịch nửa bước để khép lại.
Bố cục kể chuyện quan hệ như thế nào
Mục tiêu cuối cùng của dàn cảnh không phải là đẹp mà là rõ. Một số cách đọc phổ biến:
- Ai cao hơn ai: thay đổi tầng cao giữa chừng cảnh cho thấy quyền lực đổi chiều. Người đang đứng ngồi xuống có thể là thua, nhưng cũng có thể là tự tin đến mức không cần đứng.
- Khoảng giữa hai người: thu hẹp là thân thiết hoặc đe doạ, nới rộng là xa cách. Đạo diễn thường "đo" khoảng này theo từng nhịp của cảnh.
- Ai chiếm trung tâm: nhân vật đẩy được người khác ra khỏi trung tâm là người đang thắng, kể cả khi lời thoại nói ngược lại.
- Đồ vật làm mốc: một chiếc bàn giữa hai người là một bức tường. Khi một người đi vòng qua bàn, đó là một quyết định.
Một bài kiểm tra hay: tắt tiếng. Cho cảnh chạy mà diễn viên chỉ mấp máy môi, người xem bên ngoài có đoán được ai đang thắng, ai đang thua không? Nếu đoán được, bố cục đang làm việc.
Những sai lầm làm hỏng dàn cảnh
- Chuyển động không lý do. Diễn viên đi lại để "cho sinh động" làm rối mắt và làm loãng những bước di chuyển thật sự có nghĩa. Mỗi lần di chuyển nên đi kèm một ý đồ của nhân vật.
- Che nhau. Một người đứng thẳng trước người khác so với tầm mắt khán giả. Lỗi này tưởng nhỏ nhưng phá cả một cảnh.
- Bố cục chỉ nhìn từ ghế đạo diễn. Khán phòng rộng, ghế góc nhìn khác hẳn ghế giữa. Đạo diễn nên đi một vòng khán phòng ở các buổi tập cuối.
- Hình đẹp nhưng câm. Đội hình cân đối như tranh mà không nói gì về quan hệ nhân vật. Khán giả thấy đẹp rồi quên ngay.
- Bỏ quên người không nói. Trong cảnh nhiều người, người đang nghe cũng là một phần của bố cục. Phản ứng của họ kéo mắt khán giả không kém người nói.
Dàn cảnh ở các kiểu sân khấu và loại hình khác
Các nguyên tắc trên chủ yếu xây cho sân khấu khung, khán giả nhìn từ một phía. Ở sân khấu đẩy hay vòng tròn, "mở mặt ra khán giả" không còn ý nghĩa tuyệt đối vì lúc nào cũng có người nhìn thấy lưng diễn viên. Đạo diễn ở đó dùng nhiều chuyển động vòng, đường chéo xuyên tâm và đổi vị trí thường xuyên hơn để chia đều cho các phía.
Ở chèo, tuồng, bố cục được quy định nhiều bởi trình thức: lối ra vào, vị trí của vua quan, của các phe trong cảnh đối đầu. Đạo diễn dựng lại các trích đoạn truyền thống phải hiểu lớp quy ước đó trước khi nghĩ tới chuyện đổi mới. Trong điện ảnh, dàn cảnh còn tính cả máy quay: diễn viên có thể đứng sát nhau hơn đời thật để lọt chung một khung hình.
Góc nhìn hôm nay: luyện mắt dàn cảnh
Không cần sân khấu để tập nhìn bố cục. Vài cách luyện thực tế:
- Xem tranh. Hội hoạ đã giải bài toán sắp đặt người trong khung hình từ lâu. Nhìn các bức tranh nhiều nhân vật và tự hỏi mắt mình đi theo đường nào, vì sao.
- Chụp ảnh dừng. Ở buổi tập, chụp một tấm ảnh ở mỗi ranh giới nhịp của cảnh. Đặt các tấm ảnh cạnh nhau như truyện tranh. Nếu chuỗi ảnh kể được câu chuyện, dàn cảnh đang ổn.
- Dựng ba bức tượng. Bài tập quen thuộc ở trường sân khấu: cho một nhóm dựng ba "bức tượng" tĩnh làm đầu, giữa, cuối của cảnh. Bài tập buộc người dựng nghĩ bằng hình ảnh.
- Đọc thêm. Cuốn The Empty Space của Peter Brook bàn về sân khấu nói chung; các giáo trình đạo diễn của trường nghệ thuật trong nước có phần bố cục sân khấu chi tiết; người quan tâm điện ảnh có thể tìm các sách nhập môn ngôn ngữ điện ảnh có chương mise-en-scène.
Câu hỏi thường gặp
Mise-en-scène là gì?
Mise-en-scène là chữ tiếng Pháp, nghĩa đen là "đặt lên cảnh". Ở sân khấu, nó chỉ cách đạo diễn sắp đặt mọi thứ khán giả thấy, nhất là vị trí, chuyển động và bố cục diễn viên. Trong điện ảnh, nó chỉ những gì nằm trong khung hình: bối cảnh, ánh sáng, diễn viên và vị trí máy.
Mise-en-scène khác blocking thế nào?
Blocking là việc định ai đi đâu, đứng đâu, lúc nào. Mise-en-scène rộng hơn: nó hỏi bức tranh đó nói gì về quan hệ nhân vật, và gồm cả cảnh trí, ánh sáng, phục trang. Có thể coi blocking là một phần công việc của dàn cảnh.
Vì sao đạo diễn hay dùng đường chéo trên sân khấu?
Trên sân khấu khung, đường chéo dài hơn và có chiều sâu hơn đường song song với mép sân khấu, nên chuyển động trông có lực. Hai người đứng trên đường chéo vẫn nhìn được nhau mà khán giả thấy được cả hai gương mặt.
Làm sao biết bố cục sân khấu tốt hay chưa?
Thử xem cảnh mà không nghe thoại. Nếu người xem vẫn đoán được ai đang nắm thế, ai đang bị dồn, cảnh đang chuyển sang hướng nào, bố cục đang làm việc. Nên kiểm tra từ nhiều ghế trong khán phòng, không chỉ ghế đạo diễn.
Đứng cao trên sân khấu có luôn là mạnh không?
Không luôn luôn. Đứng cao dễ được nhìn và thường gợi quyền lực, nhưng ý nghĩa còn tuỳ hoàn cảnh. Một người ngồi bình thản trong khi người khác đứng bồn chồn có thể là người đang nắm thế.
