Nghề đạo diễn sân khấu theo nghĩa hiện đại, tức một người không đóng vai nào nhưng chịu trách nhiệm cho toàn bộ vở diễn, chỉ thật sự thành hình ở châu Âu vào nửa sau thế kỷ 19. Mốc hay được nhắc nhất là đoàn kịch cung đình của Công tước Georg II xứ Saxe-Meiningen (Đức), đoàn đi lưu diễn khắp châu Âu từ năm 1874 đến năm 1890 và cho cả giới sân khấu thấy một vở kịch có thể được "dàn dựng" thống nhất tới từng diễn viên quần chúng. Trước đó, người tổ chức vở thường là diễn viên chính kiêm chủ đoàn, hoặc tác giả tự hướng dẫn diễn viên.
Trước khi có đạo diễn: ai lo cho vở diễn?
Sân khấu có từ mấy nghìn năm, nhưng chức danh đạo diễn thì rất trẻ. Điều đó không có nghĩa trước đây không ai sắp xếp vở. Chỉ là việc sắp xếp ấy nằm rải rác trong tay nhiều người, và không ai coi nó là một nghề riêng.
- Tác giả kiêm người dựng. Ở Athens cổ, nhà viết bi kịch thường tự tập luyện cho dàn đồng ca, có khi tự diễn. Người Hy Lạp gọi họ là didaskalos, nghĩa là "thầy dạy". Molière ở Pháp thế kỷ 17 vừa viết, vừa đóng vai chính, vừa điều hành đoàn.
- Diễn viên trưởng kiêm chủ đoàn. Ở Anh, mô hình actor-manager kéo dài tới tận đầu thế kỷ 20: ngôi sao của đoàn chọn vở, chọn vai, quyết cách diễn, và thường xếp mọi thứ quanh chính mình. David Garrick thế kỷ 18 hay Henry Irving cuối thế kỷ 19 là những cái tên tiêu biểu.
- Quy ước thay cho chỉ dẫn. Phần lớn đoàn hát vận hành theo "hệ vai": mỗi diễn viên chuyên một loại nhân vật, có sẵn lối đứng, lối đi, chỗ đứng quen thuộc. Một vở mới có thể ráp lại sau vài buổi tập vì ai cũng biết mình phải làm gì theo lệ.
Trong mô hình đó, buổi tập chủ yếu để thuộc lời và khớp lối vào ra. Diễn viên phụ thường tự lo, đôi khi chỉ biết đến lượt mình. Phông cảnh là phông dùng chung cho nhiều vở, phục trang là đồ riêng của từng diễn viên. Một vở diễn vì thế giống tập hợp những màn trình diễn cá nhân hơn là một tác phẩm thống nhất.
Những bước chuẩn bị: Goethe, Kean và sân khấu thế kỷ 19
Trước Meiningen đã có vài người bắt đầu làm việc mà sau này ta gọi là đạo diễn. Hai cái tên hay được giới nghiên cứu nhắc:
- Johann Wolfgang von Goethe điều hành nhà hát cung đình Weimar trong khoảng một phần tư thế kỷ, từ đầu thập niên 1790. Ông đặt quy tắc cho diễn viên về tư thế, cách nói, cách đứng trên sân khấu. Một tập "quy tắc cho diễn viên" mang tên ông được người khác ghi lại và in về sau; quy tắc khá cứng nhắc nhưng cho thấy ý muốn có một tiêu chuẩn chung cho cả đoàn.
- Charles Kean ở London, thập niên 1850, dựng các vở Shakespeare với phục trang và cảnh trí được nghiên cứu theo lịch sử, đông diễn viên quần chúng. Georg II được cho là đã xem các vở này và chịu ảnh hưởng.
Cùng thời, sân khấu châu Âu thay đổi về kỹ thuật: đèn khí đốt rồi đèn điện cho phép điều chỉnh ánh sáng, sân khấu ngày càng sâu, cảnh trí ngày càng phức tạp. Càng nhiều bộ phận, càng cần một người đứng ngoài nhìn tổng thể. Đây là mảnh đất cho nghề đạo diễn mọc lên.
Đoàn Meiningen làm gì khác thường?
Georg II lên ngôi công tước xứ Saxe-Meiningen năm 1866. Ông vẽ được, mê sử, và coi nhà hát cung đình là công việc của chính mình. Ông phác thảo phục trang, cảnh trí và cách sắp xếp đám đông; việc tập luyện hằng ngày có sự tham gia lớn của diễn viên Ludwig Chronegk, người về sau giữ vai trò như đạo diễn kiêm quản lý đoàn khi đi lưu diễn.
Ngày 1 tháng 5 năm 1874, đoàn ra mắt ở Berlin với vở Julius Caesar của Shakespeare. Từ đó tới năm 1890, đoàn đi diễn ở nhiều thành phố châu Âu, từ London tới Moskva, với hàng nghìn suất diễn. Những điểm làm người xem thời ấy sững sờ:
- Đám đông sống động. Diễn viên quần chúng không đứng thành hàng làm nền. Họ được chia thành nhóm nhỏ, mỗi nhóm có người dẫn, mỗi người có phản ứng riêng. Cảnh dân La Mã nghe Mark Antony nói trong Julius Caesar nổi tiếng chính vì sự hỗn loạn có tổ chức đó.
- Không có ngôi sao. Đoàn có luật: người đóng vai chính ở vở này có thể đóng vai quần chúng ở vở khác. Không ai được đứng ngoài tổng thể.
- Tập kỹ, tập lâu. Đoàn tập với đầy đủ phục trang, đạo cụ thật, nhiều tuần hoặc nhiều tháng, trong khi lệ thường thời ấy là vài buổi.
- Thống nhất hình ảnh. Cảnh trí, phục trang, ánh sáng và vị trí diễn viên được nghĩ cùng nhau như một bức tranh, tránh bố cục đối xứng cứng, dùng nhiều tầng cao thấp.
Giới phê bình thời ấy không chỉ khen. Có người chê diễn xuất của các vai chính không bằng các đoàn lớn, chê đoàn quá mê đồ thật và chi tiết lịch sử. Nhưng điều không ai chối được là: lần đầu tiên, cả một vở diễn mang dấu ấn của một ý đồ duy nhất.
Ai đã xem Meiningen và mang ý tưởng đi tiếp?
Ảnh hưởng của đoàn lan qua chính những người trẻ đã ngồi trong khán phòng. Hai trường hợp được ghi chép rõ nhất:
- André Antoine, người lập Théâtre Libre ở Paris năm 1887, đã xem đoàn diễn ở Brussels năm 1888 và viết về cách đoàn xử lý đám đông. Antoine đi theo hướng tự nhiên chủ nghĩa: cảnh trí như phòng thật, diễn viên có khi quay lưng về khán giả.
- Konstantin Stanislavski xem đoàn khi đoàn tới Moskva và về sau kể lại trong hồi ký Cuộc đời tôi trong nghệ thuật. Nhà hát Nghệ thuật Moskva do ông và Nemirovich-Danchenko lập năm 1898 thừa hưởng tinh thần tập dài, tập kỹ, tôn trọng tổng thể. Phần đóng góp riêng của Stanislavski cho diễn xuất là một chuyện khác, không bàn ở đây.
Chỉ trong khoảng hai mươi năm sau Meiningen, châu Âu có cả một thế hệ đạo diễn: Antoine ở Paris, Otto Brahm ở Berlin, Stanislavski ở Moskva, rồi tới những người phản lại tự nhiên chủ nghĩa như Meyerhold, Max Reinhardt, Edward Gordon Craig. Craig thậm chí viết rằng nhà hát cần một nghệ sĩ duy nhất nắm mọi thứ, quan điểm gây tranh cãi tới tận nay.
Các mốc hình thành nghề đạo diễn
| Thời kỳ | Ai tổ chức vở | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Hy Lạp cổ | Nhà viết kịch (didaskalos) | Tác giả tự dạy đồng ca, có khi tự diễn |
| Thế kỷ 16–18 | Tác giả kiêm diễn viên, chủ đoàn | Diễn theo hệ vai, tập ít, phông cảnh dùng chung |
| Cuối thế kỷ 18 – đầu 19 | Người điều hành nhà hát (Goethe ở Weimar) | Bắt đầu có quy tắc chung cho cả đoàn |
| Thập niên 1850 | Diễn viên – chủ đoàn (Charles Kean) | Cảnh trí, phục trang theo nghiên cứu lịch sử |
| 1874–1890 | Đoàn Meiningen (Georg II, Chronegk) | Tổng thể thống nhất, quần chúng có tổ chức, không ngôi sao |
| 1887–1898 | Antoine, Brahm, Stanislavski | Đạo diễn thành nghề riêng, gắn với nhà hát riêng |
| Đầu thế kỷ 20 | Meyerhold, Reinhardt, Craig | Đạo diễn là người sáng tạo, có phong cách riêng |
Một chi tiết nhỏ cho thấy nghề còn non: ở Anh, người làm việc này suốt một thời gian dài được gọi là producer; chữ director theo kiểu Mỹ chỉ dần phổ biến ở sân khấu Anh khoảng giữa thế kỷ 20. Tiếng Đức gọi là Regisseur, tiếng Pháp metteur en scène, nghĩa là "người đặt lên cảnh".
Còn ở Việt Nam: từ ông bầu, thầy tuồng tới đạo diễn
Sân khấu truyền thống Việt cũng có người lo vở, chỉ không gọi là đạo diễn. Trong gánh hát, ông bầu lo tiền, lịch diễn, chọn tuồng; thầy tuồng hoặc người am hiểu tích truyện dạy diễn viên lời ca, điệu bộ. Chèo, tuồng vận hành nhiều theo trình thức và hệ vai có sẵn, nên vai trò sắp xếp nằm trong tay những người thạo nghề nhất của phường, của gánh.
Khi kịch nói du nhập đầu thế kỷ 20, rồi các nhà hát nhà nước được thành lập trong nửa sau thế kỷ, chức danh đạo diễn mới trở thành một nghề được đào tạo riêng ở trường nghệ thuật. Với chèo, tuồng, cải lương ngày nay, đạo diễn thường phải đi giữa hai yêu cầu: giữ trình thức của loại hình và đem tới một cách kể mới cho khán giả hôm nay.
Góc nhìn hôm nay: Meiningen còn dạy được gì?
Gần một trăm năm mươi năm sau, nhiều điều đoàn Meiningen làm đã thành lẽ thường: tập đủ buổi, có tổng duyệt với phục trang, có một người chịu trách nhiệm cuối cùng. Nhưng vài bài học vẫn mới:
- Người đứng hàng cuối cũng là nhân vật. Một cảnh đông người chỉ sống khi mỗi người trong đó biết mình là ai, đang muốn gì. Nhóm kịch nhỏ hay quên điều này nhất.
- Đạo diễn không phải ngôi sao. Craig muốn đạo diễn nắm mọi thứ; nhiều người làm nghề bây giờ lại coi đạo diễn là người tạo điều kiện để diễn viên và các bộ phận làm tốt nhất. Hai quan điểm này vẫn đang được tranh luận, và mỗi đoàn tìm điểm cân bằng riêng.
- Đọc thêm. Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các bộ lịch sử sân khấu phương Tây như History of the Theatre của Oscar G. Brockett, hồi ký Cuộc đời tôi trong nghệ thuật của Stanislavski, và sách giáo trình đạo diễn của các trường sân khấu – điện ảnh trong nước.
Câu hỏi thường gặp
Đạo diễn sân khấu xuất hiện khi nào?
Người sắp xếp vở diễn có từ thời Hy Lạp cổ, nhưng đạo diễn như một nghề riêng, không đóng vai mà chịu trách nhiệm toàn bộ vở, hình thành ở châu Âu nửa sau thế kỷ 19. Đoàn Meiningen (lưu diễn 1874–1890) thường được coi là mốc khởi đầu.
Đoàn Meiningen là gì?
Đó là đoàn kịch của nhà hát cung đình xứ Saxe-Meiningen (Đức) dưới thời Công tước Georg II. Đoàn nổi tiếng nhờ dàn dựng thống nhất, cảnh đám đông được tổ chức kỹ, không có chế độ ngôi sao, và đã lưu diễn nhiều nước châu Âu.
Trước khi có đạo diễn, ai điều khiển diễn viên?
Thường là tác giả tự dựng vở, hoặc diễn viên chính kiêm chủ đoàn (actor-manager). Phần lớn việc sắp xếp dựa vào quy ước và hệ vai: mỗi diễn viên chuyên một loại nhân vật và biết sẵn cách diễn theo lệ.
Đạo diễn khác ông bầu gánh hát thế nào?
Ông bầu lo tổ chức, tài chính, lịch diễn và chọn vở. Đạo diễn lo phần nghệ thuật: cách hiểu vở, cách diễn viên diễn, bố cục sân khấu, sự thống nhất giữa cảnh trí, ánh sáng, âm nhạc. Trong gánh hát xưa, phần nghệ thuật nằm nhiều ở thầy tuồng và các nghệ sĩ lâu năm.
Vì sao tiếng Anh gọi đạo diễn sân khấu là producer?
Ở Anh, suốt một thời gian dài người dựng vở được gọi là producer. Chữ director theo cách dùng của Mỹ chỉ dần thay thế khoảng giữa thế kỷ 20. Ngày nay producer ở sân khấu chỉ nhà sản xuất, người lo tiền và tổ chức.
