Chín vùng sân khấu: vì sao phía trong gọi là trên, phía ngoài là dưới

Người làm sân khấu gọi phía sâu bên trong là "trên" (upstage) và phía sát khán giả là "dưới" (downstage) vì nhiều nhà hát châu Âu từ thời Phục hưng dùng sàn sân khấu dốc, cao dần về phía sau. Đi vào trong là đi lên dốc, đi ra ngoài là đi xuống. Sàn dốc ngày nay đã hiếm, nhưng tên gọi vẫn ở lại, cùng với cách chia mặt sân khấu thành chín vùng theo hai trục trên – dưới và trái – phải tính theo hướng diễn viên.

Sàn dốc: nguồn gốc của "trên" và "dưới"

Ở Ý thế kỷ 16, các kiến trúc sư sân khấu say mê luật phối cảnh mới được phát triển trong hội hoạ. Họ muốn khán giả nhìn thấy những con phố, quảng trường kéo dài tít về phía chân trời ngay trên một mặt sàn có vài mét chiều sâu. Cách làm là dựng cảnh trí thu nhỏ dần về phía trong, đồng thời nâng sàn sân khấu lên dần, để đường phố "chạy" về điểm tụ.

Sebastiano Serlio mô tả kiểu sân khấu này trong quyển sách về phối cảnh in năm 1545, thuộc bộ sách kiến trúc của ông. Sàn có hai phần: phần phẳng phía trước cho diễn viên đi lại, phần dốc phía sau mang cảnh trí phối cảnh. Teatro Olimpico ở Vicenza, khánh thành năm 1585, còn giữ tới nay những dãy phố gỗ phối cảnh dựng trên nền dốc phía sau sân khấu.

Từ Ý, sàn dốc lan khắp châu Âu cùng với nhà hát khung. Nó có lợi kép: cảnh trí phối cảnh trông sâu hơn, và khán giả ngồi trên sàn khán phòng phẳng thời ấy nhìn thấy cả chân diễn viên đứng phía trong. Đi về phía khán giả, diễn viên đi "xuống"; lùi vào trong, họ đi "lên". Tiếng Anh giữ nguyên hai chữ ấy tới hôm nay: downstage, upstage.

Khi khán phòng chuyển sang dạng bậc thang, ghế sau cao hơn ghế trước, nhu cầu sàn dốc giảm dần. Phần lớn sân khấu xây mới thế kỷ 20 có sàn phẳng. Một số nhà hát cổ ở châu Âu vẫn còn sàn dốc, và một số vở mới cũng cố ý dựng sàn dốc để tạo hiệu ứng. Diễn viên và vũ công phải làm quen lại cách giữ thăng bằng; công đoàn nghệ sĩ ở một số nước có khuyến cáo về độ dốc an toàn vì sàn quá dốc tăng nguy cơ chấn thương.

Trái, phải: theo diễn viên hay theo khán giả?

Trục thứ hai của bản đồ sân khấu là trái – phải, và đây là chỗ nhầm lẫn kinh điển. Quy ước trong sân khấu nói tiếng Anh như sau:

Vì vậy "trái sân khấu" lại nằm bên tay phải người ngồi xem. Ở phim trường thì ngược lại: "camera left" là bên trái khung hình, tức bên phải của diễn viên đang quay mặt về máy. Diễn viên đi từ sân khấu sang điện ảnh thường mất vài ngày mới quen phản xạ.

Lý do sân khấu chọn hướng diễn viên khá dễ hiểu: người nhận chỉ dẫn nhiều nhất là diễn viên, mà diễn viên nhìn ra khán phòng. Kịch bản in thời trước cũng thường ghi chỉ dẫn sân khấu theo hướng này, nhưng không phải bản in nào cũng nhất quán; người dựng lại vở cũ nên kiểm tra kỹ trước khi tin vào chữ "trái", "phải" trong lời chỉ dẫn.

Chín vùng: từ hai trục thành một bàn cờ

Ghép trục trên – dưới (chia ba: trong, giữa, ngoài) với trục trái – phải (chia ba: trái, giữa, phải) ta có chín ô, được gọi bằng tổ hợp như "trên – trái" (upstage left), "dưới – giữa" (downstage centre). Sân khấu lớn có khi chia thêm thành mười lăm ô. Đây là ngôn ngữ chung giúp đạo diễn nói nhanh "em sang dưới phải" thay vì chỉ tay.

Hệ chín vùng ra đời để phục vụ sân khấu khung, nơi khán giả nhìn từ một phía. Các sách dạy đạo diễn Mỹ giữa thế kỷ 20 còn xếp hạng độ "mạnh" của từng vùng, coi dưới – giữa là mạnh nhất. Ngày nay nhiều đạo diễn coi bảng xếp hạng ấy là gợi ý chứ không phải luật: sức hút của một vị trí còn tuỳ ánh sáng, cảnh trí và việc các nhân vật khác đang nhìn về đâu.

Khi bàn cờ chín ô không dùng được

Khi khán giả ngồi nhiều phía, chữ "trên", "dưới" mất nghĩa: phía sâu của khối khán giả này lại là phía gần của khối khán giả kia. Người làm nghề dùng mấy cách khác:

• Mặt đồng hồ. Ở sân khấu vòng tròn, người ta tưởng tượng sân khấu là mặt đồng hồ, chọn một mốc làm 12 giờ (thường là lối vào chính hoặc chỗ đặt bàn điều khiển), rồi gọi "đi về 4 giờ", "đứng ở 9 giờ".
• La bàn. Một số đoàn gọi theo bốn hướng Bắc – Nam – Đông – Tây đặt quy ước cho phòng diễn.
• Theo lối ra vào và vật mốc. Ở sân khấu đẩy, đoàn thường gọi theo các cửa ra vào được đánh số, theo cột, theo bậc thềm.
• Theo khối ghế. "Mở về khối A" nghĩa là quay về phía khối khán giả được đặt tên A.

Không cách nào trong số này là chuẩn chung toàn thế giới. Mỗi nhà hát, mỗi vở chốt quy ước riêng ngay buổi tập đầu và người quản lý sân khấu ghi vào sổ vở để mọi bộ phận dùng thống nhất.

Từ vựng sân khấu tiếng Việt

Người làm sân khấu Việt dùng song song cả từ thuần Việt, Hán Việt và vay mượn. Những từ hay gặp nhất:

• Tiền đài: phần sân khấu nhô ra phía trước màn chính, sát khán giả.
• Hậu đài: khu vực phía sau và hai bên sân khấu mà khán giả không thấy, nơi diễn viên chờ, đạo cụ được đặt sẵn. Chữ "hậu trường" dùng rộng hơn, chỉ cả đời sống phía sau buổi diễn.
• Cánh gà: các tấm phông dựng hai bên sân khấu để che hậu đài, cũng là lối ra vào của diễn viên. "Ra cánh gà" là rời sân khấu.
• Phông (từ tiếng Pháp fond, "nền"): tấm vải hoặc tấm cảnh lớn phía sau cùng. "Phông hậu" là phông nền cuối sân khấu.
• Màn nhung, màn chính: tấm màn lớn đóng mở giữa sân khấu và khán phòng.
• Bục, tầng: các khối nâng cao dùng để tạo nhiều mặt bằng diễn.
• Khuôn miệng sân khấu: khung vòm ngăn cách sân khấu với khán phòng ở nhà hát khung.
• Hố nhạc: khoảng trũng giữa sân khấu và hàng ghế đầu cho dàn nhạc.

Về hướng trái phải, các đoàn trong nước không có một quy ước thống nhất như sân khấu nói tiếng Anh. Có đoàn tính theo diễn viên, có đoàn tính theo khán giả, có đoàn gọi theo tên cánh gà quen ("cánh gà phía bàn âm thanh"). Khi làm việc với một đoàn mới hoặc với ê-kíp nước ngoài, câu đầu tiên đáng hỏi là: "Trái của ai?"

Góc nhìn hôm nay: một bản đồ cho cả ê-kíp

Bản đồ sân khấu nghe đơn giản, nhưng nó là thứ nối đạo diễn với diễn viên, người quản lý sân khấu, kỹ thuật ánh sáng, người đặt đạo cụ. Một chữ "trái" hiểu ngược có thể làm đèn chiếu vào chỗ trống, hay một chiếc ghế được đặt sai phía trong lúc tối đèn chuyển cảnh.

• Chốt quy ước ngay buổi đầu, ghi rõ trong sổ vở và dán sơ đồ ở hậu đài.
• Đánh dấu sàn bằng băng dính màu (spike) cho vị trí đồ đạc và vị trí đứng quan trọng.
• Khi đi diễn ở nơi khác, đi một vòng sân khấu mới với cả đoàn, gọi tên lại từng vùng.

Muốn đọc về lịch sử kiến trúc sân khấu, có thể tìm các sách lịch sử sân khấu phương Tây như History of the Theatre của Oscar G. Brockett, hoặc tư liệu về Teatro Olimpico. Với thuật ngữ tiếng Việt, các giáo trình của trường sân khấu – điện ảnh và các nghệ sĩ kỹ thuật lâu năm ở nhà hát là nguồn đáng hỏi nhất.