Chỉ dẫn diễn viên bằng động từ hành động nghĩa là đạo diễn không yêu cầu một cảm xúc ("buồn hơn đi", "giận lên") mà giao một việc nhân vật làm với người khác ("em đang cố làm anh ta xấu hổ", "em muốn dỗ cô ấy ở lại"). Cảm xúc không gọi ra được theo lệnh, còn một việc cụ thể hướng vào bạn diễn thì diễn viên làm được ngay, và cảm xúc thường tự đến như hệ quả. Đây là một trong những kỹ năng nền tảng nhất của đạo diễn làm việc với diễn viên, ở cả sân khấu lẫn điện ảnh.
Vì sao "buồn hơn đi" không có tác dụng
Lời chỉ dẫn kiểu này được người trong nghề gọi là chỉ dẫn kết quả (result direction): đạo diễn mô tả kết quả mình muốn thấy mà không đưa đường đi tới đó. Judith Weston, trong cuốn Directing Actors (1996) viết cho đạo diễn phim và truyền hình, dành hẳn một phần để giải thích vì sao lối chỉ dẫn này làm diễn viên bế tắc.
Lý do khá dễ hiểu khi thử đặt mình vào chỗ diễn viên:
- Cảm xúc không bật tắt được. Ngoài đời không ai quyết định "bây giờ mình buồn". Cố ép thì cơ thể chỉ làm ra dáng vẻ bên ngoài của nỗi buồn: mắt cụp, giọng chùng, động tác chậm.
- Diễn viên quay vào chính mình. Khi lo "mình đã đủ buồn chưa", diễn viên ngừng nhìn và nghe bạn diễn. Cảnh mất đi sự trao đổi qua lại.
- Kết quả thường giống nhau. "Giận" kiểu được yêu cầu hầu như lúc nào cũng to tiếng. Trong khi người giận thật có trăm cách: lạnh lùng, mỉa mai, cười nhạt, im lặng.
Hệ thống Stanislavski từ đầu thế kỷ 20 đã đặt trọng tâm vào việc nhân vật muốn gì và làm gì để đạt điều đó, thay vì đi thẳng vào cảm xúc. Lối chỉ dẫn bằng động từ là hệ quả thực hành của tư tưởng này, và nay được dùng rộng rãi ở nhiều trường phái.
Động từ hành động là gì?
Một động từ hành động tốt có ba đặc điểm:
- Có đối tượng: làm gì với ai. "Đe doạ anh ấy", "dỗ dành con", "gài bẫy bà ta".
- Diễn được ngay: diễn viên có thể thử làm việc đó trên bạn diễn trong giây lát, không cần suy nghĩ thêm.
- Kiểm chứng được qua phản ứng của bạn diễn: người bị đe doạ có chùn lại không, đứa trẻ có nín không.
Ở Anh có một kỹ thuật tập gọi là actioning: diễn viên gắn cho từng câu thoại một động từ ngoại động, kiểu "Tôi [động từ] anh". Kỹ thuật này thường gắn với một số đạo diễn sân khấu Anh như Max Stafford-Clark. Cuốn Actions: The Actors' Thesaurus của Marina Caldarone và Maggie Lloyd-Williams là một cuốn từ điển động từ phục vụ đúng việc đó. Không phải đạo diễn nào cũng làm chi tiết tới mức từng câu, nhưng tinh thần chung giống nhau: nghĩ bằng việc làm, không bằng trạng thái.
Bảng chuyển chỉ dẫn cảm xúc sang chỉ dẫn hành động
| Chỉ dẫn kết quả (nên tránh) | Chỉ dẫn hành động (thử thay bằng) |
|---|---|
| Buồn hơn nữa | Em đang xin anh ấy một lần cuối, biết là anh ấy sẽ từ chối |
| Giận lên | Làm cho cô ta hiểu cô ta vừa vượt quá giới hạn |
| Vui vẻ hơn | Kéo cả nhà vào câu chuyện của em |
| Đáng sợ hơn | Thử xem cậu ta chịu được bao lâu trước khi bỏ chạy |
| Nói nhanh lên | Em phải nói hết trước khi bố về tới cửa |
| Bớt cường điệu | Em đang giấu chuyện này, đừng để anh ấy đoán ra |
| Thêm năng lượng | Em cần anh ấy đồng ý ngay bây giờ, không phải ngày mai |
Để ý cột phải: có câu là động từ trần ("kéo cả nhà vào"), có câu là tình huống có sức ép thời gian ("trước khi bố về"), có câu là điều cần giấu. Tất cả đều cho diễn viên một việc để làm và một người để làm việc đó lên.
Những công cụ chỉ dẫn khác ngoài động từ
Động từ là trụ cột, nhưng đạo diễn còn vài cách khác cũng hướng vào hành động chứ không vào cảm xúc:
Hoàn cảnh cho trước
Thêm một thông tin về hoàn cảnh: "Hai người vừa đi đám tang về", "Ngoài kia trời đang mưa to và em không có ô". Thông tin mới tự thay đổi cách nói mà không cần nói "diễn khác đi".
Điều nhân vật muốn (mục tiêu)
Câu hỏi "trong cảnh này em muốn anh ấy làm gì?" thường mở khoá hơn câu "em cảm thấy gì?". Mục tiêu phải là thứ người kia có thể trao hoặc từ chối.
Hình ảnh và so sánh
"Nói với cô ấy như nói với một con chim sắp bay mất." Hình ảnh tốt gợi ra cả nhịp, giọng và khoảng cách mà không cần mô tả từng thứ.
Việc làm của cơ thể
Giao một việc tay chân trong lúc nói: gấp quần áo, sửa xe, gọt táo. Việc làm cho diễn viên chỗ bám, và chỗ dừng tay giữa chừng tự nó thành điểm nhấn.
Hỏi thay vì bảo
"Em nghĩ vì sao bà ấy không nhìn con trai lúc nói câu đó?" Câu hỏi để diễn viên tự tìm ra lý do, và cái tự tìm ra thường được giữ lâu hơn.
Những bẫy khi dùng động từ
- Động từ mô tả trạng thái trá hình. "Đau khổ", "lo lắng", "tự hào" có hình thức động từ nhưng không làm gì với ai. Thử đặt chúng vào khuôn "Tôi ... anh" là thấy ngay câu không đứng được.
- Quá nhiều động từ một lúc. Một ghi chú, một động từ. Ba động từ trong một câu chỉ dẫn là diễn viên chỉ nhớ được cái cuối.
- Đọc động từ thay diễn viên. Đạo diễn diễn mẫu từng câu để diễn viên bắt chước là bỏ qua chính quá trình tìm tòi. Có lúc cần làm mẫu, nhưng nên là ngoại lệ.
- Cứng nhắc. Động từ là giả thuyết cho buổi tập. Nếu diễn viên thử mà cảnh không sống, đổi động từ khác, đừng bắt diễn viên "làm cho đúng động từ".
- Bỏ quên người nhận. Động từ chỉ phát huy khi bạn diễn thật sự nhận và phản ứng. Đạo diễn cần chỉ dẫn cả người nghe, không chỉ người nói.
Góc nhìn hôm nay: nói chuyện với diễn viên là một nghề
Đạo diễn mới vào nghề thường giỏi nhìn ra cảnh chưa ổn, nhưng lúng túng khi phải nói cho diễn viên biết cần làm gì. Một vài thói quen giúp ích:
- Ghi chú ngắn, cụ thể, có chỗ: nêu đúng câu thoại hoặc nhịp trong cảnh, kèm một việc để thử.
- Bắt đầu từ điều đang tốt rồi mới tới điều cần đổi, không phải để xoa dịu mà để diễn viên biết giữ lại cái gì.
- Nói riêng những ghi chú tế nhị, nói chung những ghi chú về nhịp, vị trí mà cả nhóm cần biết.
- Lắng nghe phản hồi. Diễn viên nhiều khi hiểu nhân vật ở góc mà đạo diễn chưa nghĩ tới.
Muốn đọc thêm: Directing Actors của Judith Weston cho đạo diễn phim; Actions: The Actors' Thesaurus để tập vốn động từ; Respect for Acting của Uta Hagen cho cách diễn viên tự đặt câu hỏi về nhân vật. Tập ngay trên một cảnh ngắn với bạn bè: cùng một câu thoại, thử năm động từ khác nhau, sẽ thấy câu đó đổi nghĩa thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Động từ hành động trong diễn xuất là gì?
Đó là một động từ mô tả việc nhân vật làm với người khác để đạt điều mình muốn, ví dụ dỗ dành, đe doạ, gài bẫy, an ủi. Nó phải có đối tượng, diễn được ngay và kiểm chứng được qua phản ứng của bạn diễn.
Vì sao đạo diễn không nên bảo diễn viên "khóc đi" hay "giận lên"?
Vì cảm xúc không gọi ra theo lệnh được. Diễn viên cố ép sẽ chỉ tạo ra vẻ ngoài của cảm xúc và ngừng lắng nghe bạn diễn. Giao một việc cụ thể hướng vào người kia thường khiến cảm xúc tự xuất hiện tự nhiên hơn.
Actioning là gì?
Actioning là kỹ thuật tập phổ biến ở sân khấu Anh: diễn viên gắn cho mỗi câu thoại một động từ ngoại động theo khuôn "Tôi [động từ] anh", rồi thử nói câu đó để làm đúng việc ấy. Kỹ thuật giúp lời thoại có mục đích rõ và đa dạng hơn.
Chỉ dẫn kết quả (result direction) là gì?
Là khi đạo diễn mô tả kết quả muốn thấy như "buồn hơn", "nhanh hơn", "đáng sợ hơn" mà không cho diễn viên con đường để đạt tới. Lối chỉ dẫn này thường làm diễn viên bế tắc hoặc diễn khuôn sáo.
Đạo diễn có bao giờ được nói về cảm xúc không?
Có. Nói về cảm xúc để cùng hiểu nhân vật là bình thường. Điều nên tránh là biến cảm xúc thành mệnh lệnh diễn. Khi cần, đạo diễn chuyển nó thành hoàn cảnh, mục tiêu hoặc việc làm mà diễn viên có thể thử.
