Chờ Godot và kịch phi lý: vì sao vở không có gì xảy ra lại kinh điển

Chờ Godot (En attendant Godot) là vở kịch của Samuel Beckett, công diễn lần đầu ngày 5/1/1953 tại nhà hát nhỏ Théâtre de Babylone ở Paris: hai người lang thang đứng cạnh một cái cây trơ trụi bên đường, chờ một người tên Godot không bao giờ tới. Vở trở thành tác phẩm tiêu biểu của cái mà nhà phê bình Martin Esslin năm 1961 gọi là "kịch phi lý" — loại kịch bỏ cốt truyện, nhân quả và lời thoại logic để cho thấy sự vô nghĩa và trống rỗng của kiếp người. Với diễn viên, đây lại là một văn bản cực kỳ chính xác, đòi hỏi kỹ thuật của hề xiếc, nhịp của âm nhạc và sự trung thực tuyệt đối với từng khoảng lặng.

Samuel Beckett và hoàn cảnh ra đời của vở

Samuel Beckett (1906–1989) là nhà văn người Ireland, sống phần lớn đời ở Paris và viết cả bằng tiếng Pháp lẫn tiếng Anh. Thời trẻ ông từng làm trợ lý cho James Joyce. Ông viết Chờ Godot bằng tiếng Pháp trong khoảng cuối 1948 – đầu 1949, xen giữa các tiểu thuyết. Sách in năm 1952 tại nhà Éditions de Minuit.

Vở chỉ được dựng nhờ đạo diễn kiêm diễn viên Roger Blin, người kiên trì tìm nhà hát và tự đóng vai Pozzo trong buổi công diễn đầu. Beckett tự dịch sang tiếng Anh; bản tiếng Anh ra mắt ở London năm 1955 do Peter Hall, khi ấy còn rất trẻ, đạo diễn tại Arts Theatre. Báo chí ban đầu chia rẽ, nhưng chỉ vài năm sau vở đã được dựng khắp châu Âu và châu Mỹ.

Năm 1969, Beckett được trao giải Nobel Văn học. Kịch của ông vẫn còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, và những người thừa kế quyền tác giả nổi tiếng khắt khe với việc dựng sai chỉ dẫn sân khấu — một điều mà nhóm kịch nào định dựng Beckett cũng cần biết trước khi xin phép.

Vở kịch "không có gì xảy ra"

Beckett đặt phụ đề cho vở là "bi hài kịch hai hồi". Bối cảnh chỉ là một con đường quê, một cái cây, buổi chiều tối.

• Vladimir (Didi) và Estragon (Gogo) — hai người lang thang, gắn bó và cãi cọ như một cặp hề. Họ chờ Godot, không chắc đã hẹn đúng chỗ, đúng ngày.
• Pozzo và Lucky — một ông chủ và người đầy tớ bị buộc dây vào cổ, đi ngang qua. Lucky, khi được lệnh "suy nghĩ", tuôn ra một tràng độc thoại dài hỗn loạn — đoạn được coi là khó nhất vở.
• Cậu bé — cuối mỗi hồi xuất hiện báo rằng hôm nay ông Godot không tới, nhưng ngày mai chắc chắn sẽ tới.

Hồi hai lặp lại cấu trúc hồi một với những thay đổi nhỏ mà ám ảnh: cái cây mọc vài chiếc lá, Pozzo đã mù, Lucky đã câm. Nhà phê bình Ireland Vivian Mercier, trong một bài điểm năm 1956, có nhận xét nổi tiếng: đây là vở kịch trong đó không có gì xảy ra, hai lần. Câu thoại mở vở của Estragon — "Chẳng làm gì được." — đã tóm lấy tinh thần ấy ngay từ giây đầu.

Cả hai hồi đều kết thúc bằng việc nhân vật nói "Ta đi thôi" nhưng chỉ dẫn sân khấu ghi rằng họ không nhúc nhích.

Godot là ai?

Đây là câu hỏi được đặt ra nhiều nhất, và cũng là câu hỏi vở kịch không trả lời. Các cách đọc phổ biến:

• Godot là Thượng đế (do chữ "God" trong tiếng Anh) — một cách đọc dễ dãi vì vở được viết bằng tiếng Pháp trước.
• Godot là hy vọng, ý nghĩa, sự cứu rỗi mà con người chờ đợi để không phải tự mình hành động.
• Godot không là gì cả: điều quan trọng là việc chờ, không phải người được chờ.

Beckett thường được kể là đã nói rằng nếu biết Godot là ai thì ông đã viết ra trong vở. Câu này lưu truyền rộng nhưng được kể lại qua nhiều người, nên nên coi là giai thoại. Với người dựng vở, bài học thực tế hơn: đừng diễn "ý nghĩa" của Godot. Hãy diễn hai con người thật đang chờ, đói, mỏi chân, sợ bị bỏ rơi.

Kịch phi lý là gì

Martin Esslin đặt tên "kịch phi lý" (Theatre of the Absurd) trong cuốn sách cùng tên năm 1961, để gọi chung một nhóm nhà soạn kịch hoạt động chủ yếu ở Paris từ cuối thập niên 1940. Họ không lập thành trường phái hay ra tuyên ngôn; Esslin nhìn thấy điểm chung giữa họ.

Chữ "phi lý" mượn từ triết học của Albert Camus trong Thần thoại Sisyphus (1942): sự đổ vỡ giữa khát vọng tìm ý nghĩa của con người và một thế giới im lặng không trả lời. Khác với Camus hay Sartre trình bày ý tưởng đó bằng lập luận trong kịch truyền thống, các nhà kịch phi lý để chính hình thức vở kịch trở nên vô lý.

Những tác giả và tác phẩm tiêu biểu

• Eugène Ionesco — Nữ ca sĩ hói (1950), vở mà trong đó không có nữ ca sĩ hói nào; Tê giác (1959), cả thị trấn lần lượt hoá tê giác.
• Samuel Beckett — ngoài Chờ Godot còn Tàn cuộc (Fin de partie, 1957), Những ngày đẹp trời (Happy Days, 1961) với nhân vật bị vùi tới thắt lưng rồi tới cổ.
• Arthur Adamov, Jean Genet — những người được Esslin xếp cùng nhóm.
• Harold Pinter — các vở đầu tay như Tiệc sinh nhật (1958) mang nhiều dấu ấn phi lý; ông được trao Nobel Văn học năm 2005.
• Tom Stoppard — Rosencrantz và Guildenstern đã chết (1966), hai nhân vật phụ của Hamlet chờ đợi theo kiểu Godot.

Diễn Beckett: hề xiếc, nhịp điệu và khoảng lặng

Người ta hay nghĩ kịch phi lý là thứ trừu tượng, khó hiểu. Với diễn viên, nó cực kỳ cụ thể.

Gốc rễ hề xiếc và phim câm

Vladimir và Estragon mang mũ quả dưa, như nhân vật của Charlie Chaplin hay cặp Laurel và Hardy. Vở có những màn hài thể chất thuần tuý: đổi mũ qua lại liên tục, cởi giày mãi không ra, quần tụt. Diễn viên phải làm những màn này chính xác như hề tạp kỹ, và cũng có lúc người dựng vở nhờ diễn viên xiếc tham gia. Các màn ngã, vật nhau trên sàn trong vở, như mọi cảnh hành động trên sân khấu, cần được tập với người hướng dẫn chuyên môn để an toàn.

Văn bản như bản nhạc

Beckett ghi rất nhiều chỉ dẫn "Im lặng", "Ngưng" trong vở. Chúng không phải gợi ý tuỳ chọn mà là một phần nhịp điệu. Khi tự đạo diễn vở của mình ở Berlin năm 1975 (Schiller-Theater), Beckett làm việc với diễn viên như nhạc trưởng: chú ý độ dài từng khoảng ngưng, sự đối xứng giữa các động tác. Các ghi chép đạo diễn của ông sau này được xuất bản và là tư liệu quý.

Trung thực với tình huống

Bẫy lớn nhất khi diễn Beckett là diễn "triết lý": giọng trầm buồn, ánh mắt xa xăm để báo hiệu sự sâu sắc. Những bản dựng thành công thường làm ngược lại: diễn tình huống cụ thể — hai người bạn già cãi nhau vì củ cà rốt, sợ phải ở một mình qua đêm — và để ý nghĩa tự đến với khán giả.

Mốc thời gian

1. 1942 — Camus xuất bản Thần thoại Sisyphus.
2. 1948–1949 — Beckett viết En attendant Godot.
3. 1950 — Nữ ca sĩ hói của Ionesco công diễn ở Paris.
4. 1952 — Chờ Godot xuất bản.
5. 5/1/1953 — công diễn đầu tiên, Théâtre de Babylone, đạo diễn Roger Blin.
6. 1955 — bản tiếng Anh ở London, đạo diễn Peter Hall.
7. 1957 — vở được diễn cho tù nhân nhà tù San Quentin (California) và được đón nhận nồng nhiệt, một trong những buổi diễn nổi tiếng nhất của vở.
8. 1961 — Martin Esslin xuất bản The Theatre of the Absurd.
9. 1969 — Beckett nhận Nobel Văn học.
10. 1975 — Beckett tự đạo diễn vở ở Berlin.
11. 1989 — Beckett mất ở Paris.

Góc nhìn hôm nay: vì sao vẫn dựng Chờ Godot

Hơn bảy mươi năm sau, Chờ Godot vẫn được dựng thường xuyên ở mọi châu lục, từ các nhà hát lớn tới các nhóm sinh viên. Nó hợp với sân khấu nghèo kinh phí (một cái cây, hai cái mũ) nhưng không bao giờ dễ. Nhiều diễn viên lớn coi việc đóng Vladimir hoặc Estragon là thử thách của độ chín nghề.

Ai quan tâm có thể đọc vở (ở Việt Nam tên vở còn được dịch là Đợi Godot; bản do chính Beckett viết bằng tiếng Pháp và tiếng Anh đều dễ tìm), đọc cuốn The Theatre of the Absurd của Esslin để có cái nhìn toàn cảnh, và xem các bản ghi hình dàn dựng có uy tín. Tập luyện một đoạn đối thoại Vladimir – Estragon là bài tập tốt về nhịp điệu, nghe bạn diễn và hài thể chất. Nếu định công diễn, hãy liên hệ đơn vị đại diện bản quyền trước khi tập — và chuẩn bị tinh thần rằng chỉ dẫn sân khấu phải được tôn trọng.