Chuyển cảm xúc trong một cảnh, từ vui sang sụp đổ, thuyết phục khi diễn viên tìm đúng khoảnh khắc nhân vật nhận ra sự thật, để cảm xúc cũ còn đọng lại khi cảm xúc mới tràn vào, và không "báo trước" cho khán giả điều nhân vật chưa biết. Bước ngoặt thường gắn với một câu nói, một vật, một cái nhìn. Điều làm khán giả nghẹn không phải là nỗi đau ở cuối, mà là quãng đường ngắn ngủi từ niềm vui tới đó.
Vì sao chuyển cảm xúc là thử thách lớn
Giữ một cảm xúc suốt cảnh tương đối dễ. Đổi chiều ngay giữa cảnh, trước mắt khán giả, không có cắt cảnh hay tắt đèn để che, là chỗ lộ tay nghề nhất. Có ba cái bẫy:
- Đổi như bấm công tắc. Một giây trước cười, một giây sau gào khóc. Khán giả thấy kỹ thuật chứ không thấy con người.
- Đổi quá chậm. Diễn viên "chuẩn bị" cho nỗi buồn từ trước nên niềm vui đầu cảnh đã nhợt nhạt.
- Không biết đổi ở đâu. Cảm xúc trượt dần theo cảm hứng, không có điểm ngoặt rõ nên cảnh mất hình.
Từ Aristotle: đảo ngược và nhận ra
Hơn hai nghìn năm trước, trong Thi pháp, Aristotle đã gọi tên hai thành phần mà ông cho là mạnh nhất của bi kịch: đảo ngược (peripeteia), khi tình thế quay sang chiều ngược lại, và nhận ra (anagnorisis), khi nhân vật đi từ không biết sang biết. Ví dụ ông dùng là Oedipus làm vua của Sophocles: người đưa tin đến tưởng mang tin vui cho Oedipus, nhưng chính tin ấy làm vỡ lở sự thật về thân phận nhà vua.
Với diễn viên, hai khái niệm cổ ấy là một công cụ rất hiện đại. Hỏi: đâu là khoảnh khắc nhân vật nhận ra? Câu trả lời là cái trục cả cảnh xoay quanh.
Một ví dụ kinh điển: Romeo nghe tin Juliet
Hồi năm của Romeo và Juliet mở đầu bằng Romeo ở Mantua, vui vẻ kể một giấc mơ đẹp và tin rằng sắp có tin lành. Người hầu Balthasar đến, mang tin Juliet đã chết. Chỉ trong vài câu, Romeo đi từ hy vọng tới quyết định chết theo. Câu bật ra của chàng, "Is it e'en so? then I defy you, stars!" (Thật thế ư? Vậy thì ta thách các vì sao!), là một bài thi kinh điển của trường diễn.
Đọc kỹ đoạn này sẽ thấy Shakespeare không cho Romeo khóc lóc. Chàng hỏi lại, rồi lập tức ra lệnh: chuẩn bị ngựa, đi ngay đêm nay. Nỗi sụp đổ được diễn bằng sự bình tĩnh đến đáng sợ. Đây là bài học đầu tiên: sụp đổ không nhất thiết là gào khóc. Có khi nó là một sự im lặng lạnh người, một hành động quyết liệt, một câu hỏi lặp lại.
Cách tìm điểm ngoặt trong kịch bản
Đạo diễn và diễn viên thường chia cảnh thành những nhịp nhỏ, mỗi nhịp là một ý định của nhân vật. Trong cảnh chuyển cảm xúc, có một nhịp đặc biệt: nhịp nhận ra. Để tìm nó:
- Đọc cảnh và đánh dấu câu nào nhân vật còn chưa biết, câu nào đã biết.
- Khoanh lấy câu, chữ hoặc vật làm thay đổi. Đôi khi là một chữ duy nhất, như tên người, một con số, chữ "không".
- Hỏi: nhân vật có tin ngay không? Phần lớn người ta không tin ngay. Có một khoảng từ chối, rất ngắn.
- Hỏi: sau khi tin, nhân vật làm gì đầu tiên? Hành động đầu tiên quan trọng hơn cảm xúc đầu tiên.
Bốn chặng của một cú chuyển
| Chặng | Điều đang xảy ra trong nhân vật | Cơ thể và giọng |
|---|---|---|
| 1. Trước | Vui thật, đầy đủ, không biết gì | Thả lỏng, nhịp nói tự nhiên, hướng về người khác |
| 2. Va chạm | Nghe thấy, nhưng chưa hiểu | Hơi thở dừng, cơ thể khựng, nụ cười còn trên môi |
| 3. Từ chối | Không tin, tìm cách giải thích khác | Hỏi lại, cười gượng, nhìn quanh tìm bằng chứng |
| 4. Sụp | Chấp nhận, thế giới đổi màu | Có thể bùng, có thể lặng, có thể làm một việc vô nghĩa |
Không phải cảnh nào cũng đủ bốn chặng, và độ dài mỗi chặng tuỳ vở. Nhưng chặng 2 và 3 là chỗ người mới hay bỏ qua, nhảy thẳng từ 1 sang 4. Chính hai chặng ở giữa làm khán giả đi cùng nhân vật.
Đừng xoá cảm xúc cũ
Một kỹ thuật tinh tế là để cảm xúc cũ còn lại một phần khi cảm xúc mới đến. Nụ cười chưa kịp tắt khi tin dữ chạm vào. Bó hoa vẫn còn trên tay khi nhân vật biết người nhận hoa đã đi. Sự chồng lấn ấy là thứ làm khán giả đau nhất, vì nó cho thấy khoảng cách giữa điều nhân vật đã mong và điều đang xảy ra.
Đạo cụ giúp rất nhiều ở đây. Vật nhân vật cầm từ phần vui, như ly rượu, lá thư, món quà, có thể trở thành nơi nỗi đau đổ xuống: tay siết lại, đặt xuống quá chậm, đánh rơi. Diễn viên không cần thêm lời.
Đừng báo trước
Diễn viên biết kết cảnh, nhân vật thì không. Cái biết của diễn viên hay rò ra theo những cách khó thấy: niềm vui đầu cảnh hơi gượng, mắt hơi buồn trước, giọng hơi chậm lại ngay trước tin dữ. Người làm nghề gọi đây là "diễn kết quả" hoặc "báo trước". Cách chữa là chơi phần đầu thật hết mình, như thể nhân vật sẽ vui mãi. Vui càng đầy, ngã càng đau.
Một mẹo khác là tập riêng phần đầu cảnh nhiều lần mà không diễn tới chỗ ngoặt, để cơ thể nhớ niềm vui ấy như một cảm xúc trọn vẹn, chứ không phải đoạn dạo đầu cho nỗi buồn.
Trên sân khấu và trước máy quay
Trên sân khấu, cú chuyển xảy ra liền mạch trong thời gian thật, nên chặng va chạm và từ chối cần đủ dài để hàng ghế xa kịp thấy. Ánh sáng, âm nhạc có thể đỡ nhưng không thay được diễn viên.
Trước máy quay, cú chuyển có khi bị chia ra nhiều góc, nhiều đúp, thậm chí quay ở những ngày khác nhau. Diễn viên phải nhớ chính xác mình ở chặng nào trong từng cảnh quay. Cận cảnh lại cho phép chặng va chạm rất nhỏ: một nhịp mắt, một hơi thở là đủ. Nhiều cú chuyển đáng nhớ trên màn ảnh gần như không có gì "xảy ra" trên mặt, chỉ có ánh mắt đổi.
Góc nhìn hôm nay: bài tập luyện chuyển cảm xúc
- Cuộc gọi. Đang kể cho bạn nghe một chuyện vui, điện thoại reo, nghe một tin xấu, rồi phải quay lại nói chuyện với bạn như chưa có gì. Tập ba lần với ba tin khác nhau.
- Lá thư hai trang. Đọc thầm một lá thư, trang một là tin vui, trang hai là tin dữ. Diễn khoảnh khắc lật trang.
- Đếm chặng. Ghi hình một cảnh chuyển cảm xúc, xem lại và đánh dấu bốn chặng trong bảng trên. Chặng nào thiếu hoặc quá ngắn?
- Đọc cảnh cổ. Đọc cảnh Romeo ở Mantua và cảnh người đưa tin trong Oedipus làm vua. Cả hai đều đã hết bản quyền, có nhiều bản dịch, rất hợp để tập.
Sau những bài tập cảm xúc mạnh, nhất là khi chặng sụp đổ chạm vào một mất mát thật của bản thân, nên có thời gian để ra khỏi cảnh. Nếu nỗi buồn theo về nhà nhiều ngày, hãy nói với người hướng dẫn và tìm hỗ trợ tâm lý khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chuyển cảm xúc nhanh mà vẫn thật khi diễn?
Hãy tìm đúng khoảnh khắc nhân vật nhận ra sự thật và không bỏ qua chặng va chạm, chặng từ chối trước khi sụp đổ. Để cảm xúc cũ còn đọng lại một phần khi cảm xúc mới tràn vào. Hành động đầu tiên của nhân vật sau cú sốc quan trọng hơn biểu cảm.
Peripeteia và anagnorisis là gì?
Đây là hai khái niệm Aristotle nêu trong Thi pháp: peripeteia là đảo ngược, khi tình thế quay sang chiều ngược lại; anagnorisis là nhận ra, khi nhân vật đi từ không biết sang biết. Ví dụ kinh điển là Oedipus làm vua của Sophocles. Diễn viên dùng chúng để tìm trục xoay của một cảnh.
Báo trước khi diễn là lỗi gì?
Đó là khi diễn viên để cái biết về kết cảnh rò vào phần đầu, như niềm vui hơi gượng hay mắt buồn trước khi nhân vật nghe tin. Khán giả mất bất ngờ và cú chuyển yếu đi. Cách chữa là chơi phần đầu thật trọn vẹn như thể nhân vật không biết gì.
Sụp đổ trên sân khấu có phải luôn là khóc không?
Không. Nhiều cú sụp đổ đáng nhớ là im lặng lạnh người, một câu hỏi lặp lại hay một hành động quyết liệt. Romeo khi nghe tin Juliet chết không khóc mà lập tức ra lệnh chuẩn bị ngựa đi Verona. Nỗi đau nén lại thường mạnh hơn nỗi đau phơi ra.
Đoạn kịch nào hợp để tập chuyển cảm xúc?
Cảnh Romeo ở Mantua đầu hồi năm Romeo và Juliet, cảnh người đưa tin trong Oedipus làm vua, và nhiều cảnh trong kịch Chekhov đều hợp, lại đã hết bản quyền. Người mới có thể bắt đầu bằng những bài tập ngắn không lời như nghe một cuộc điện thoại báo tin xấu giữa lúc đang vui.
