Diễn cơn giận mà không làm đau bạn diễn dựa trên một nguyên tắc: cơn giận thuộc về nhân vật, còn quyền kiểm soát luôn thuộc về diễn viên. Trên thực tế, điều đó có nghĩa là giận bằng mục tiêu chứ không bằng âm lượng, mọi va chạm cơ thể đều được biên đạo và tập trước, đạo cụ được thay bằng đồ an toàn, và giọng hét được luyện để không hỏng thanh quản. Cơn giận hay nhất trên sân khấu thường là cơn giận bị nén lại.
Giận không phải là to tiếng
Người mới diễn cảnh cãi nhau hay mắc một lỗi: hét từ câu đầu đến câu cuối. Sau mười giây, khán giả quen tai, và cơn giận không còn đi đâu được nữa. Cường độ của cơn giận nằm ở chỗ nhân vật muốn gì mạnh đến mức nào, và bị cản trở đến mức nào, chứ không nằm ở số đề-xi-ben.
Ngoài đời, người giận nhất thường không la. Họ nói chậm lại, rõ từng chữ, mắt không rời người kia. Có người im hẳn. Có người cười. Cơn giận là một năng lượng hướng ra ngoài, muốn thay đổi một điều gì đó ngay lập tức: bắt người kia nhận lỗi, im miệng, rời đi, hiểu ra. Khi diễn viên chơi đúng cái "muốn" đó, cơn giận có hướng và có sức.
Giận thường che một cảm xúc khác
Nhiều người làm nghề và cả các nhà tâm lý mô tả giận như một cảm xúc "nổi" phía trên những cảm xúc khó nói hơn: sợ mất, bị tổn thương, xấu hổ, bất lực. Một người cha quát con về muộn thường đang sợ. Một người vợ đập bàn thường đang đau. Diễn viên tìm ra lớp bên dưới thì cơn giận tự có chiều sâu, và khán giả thấy một con người chứ không thấy một cái loa.
Năm kiểu giận trên sân khấu
| Kiểu giận | Biểu hiện | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|
| Giận lạnh | Giọng hạ thấp, nói chậm, cơ thể gần như bất động | Người có quyền trừng phạt kẻ dưới |
| Giận nén | Cố giữ lịch sự, hơi thở gấp, tay siết lại | Nhân viên nói chuyện với sếp, con với cha mẹ |
| Giận bùng | Đột ngột, to, nhanh, rồi thường hối hận | Một câu nói chạm đúng chỗ đau |
| Giận dồn | Tăng dần qua từng câu, mỗi câu cao hơn câu trước | Cãi nhau vợ chồng, tranh luận kéo dài |
| Giận bất lực | Hướng vào trời, vào hoàn cảnh, không có ai để trút | Vua Lear giữa cơn bão |
Cảnh Lear giữa đồng hoang trong bão, với câu "Blow, winds, and crack your cheeks!" (Gió hãy thổi, thổi cho rách má ngươi ra), là bài thi kinh điển: cơn giận lớn đến mức muốn ra lệnh cho trời đất, nhưng nhân vật đã là một ông già mất hết. Diễn viên hét to suốt cảnh sẽ không thấy được chỗ vỡ bên trong.
Leo thang: đừng tiêu hết đạn ở phát đầu
Một cảnh cãi nhau hay giống một chiếc cầu thang. Đạo diễn và diễn viên thường cùng chia cảnh thành từng bậc: câu nào nhân vật còn cố giữ, câu nào bắt đầu mất kiểm soát, câu nào là đỉnh, sau đỉnh là gì. Có vài mẹo hay dùng:
- Bắt đầu thấp hơn mình tưởng. Để còn chỗ đi lên.
- Đỉnh không nhất thiết là chỗ to nhất. Có khi đỉnh là một câu nói nhỏ sau một tràng hét, hoặc một khoảng im lặng.
- Mỗi bậc phải có lý do. Bạn diễn vừa nói gì làm mình leo thêm một bậc? Nếu không có, nhân vật đang leo thang một mình, khán giả thấy vô cớ.
- Có lúc lùi lại. Người giận thật hay cố hạ giọng, rồi bùng lại. Nhịp lên xuống làm cảnh sống.
An toàn cơ thể: không có chỗ cho "tới đâu hay tới đó"
Đây là phần không thương lượng. Cơn giận trên sân khấu có thể đi kèm đẩy, kéo, tát, ném đồ, túm cổ áo. Mọi động tác chạm vào người khác phải được dàn dựng bởi người có chuyên môn, thường là biên đạo hành động (fight director), tập chậm rất nhiều lần trước khi đưa lên tốc độ diễn, và lặp lại đúng như thế mỗi đêm.
- Không tự nghĩ ra va chạm trong lúc diễn. Cảm hứng nhất thời là nguồn tai nạn số một. Nếu đêm nay muốn thử khác, hãy thử bằng giọng và ánh mắt, không bằng tay.
- Không dùng sức thật. Một cú đẩy trên sân khấu thường do chính người bị đẩy tự lùi; người đẩy chỉ chạm. Tiếng tát thường được tạo bằng kỹ thuật riêng, không phải bằng một cái tát thật.
- Thay đạo cụ. Ly nhựa thay ly thuỷ tinh, ghế nhẹ thay ghế gỗ đặc, đồ ném luôn ném về phía không có người, kể cả khán giả.
- Có tín hiệu dừng. Cả nhóm thống nhất một tín hiệu để ngưng cảnh ngay nếu có ai đau hoặc mất đà.
- Kiểm tra trước mỗi đêm. Nhiều đoàn có buổi "fight call" ngắn trước giờ diễn để chạy lại các động tác va chạm ở tốc độ chậm.
Với kịch học đường và nhóm kịch nghiệp dư không có biên đạo hành động, cách an toàn nhất là bỏ hẳn va chạm. Cơn giận có thể đứng trọn vẹn bằng giọng, khoảng cách và ánh mắt. Một nhân vật dừng tay ngay trước khi chạm vào người kia thường đáng sợ hơn một cú tát.
An toàn cảm xúc: giận nhân vật, không giận bạn diễn
Có một kiểu tai nạn không để lại vết bầm. Diễn viên mượn bực bội thật của mình với bạn diễn để "cho cảnh thật", hoặc nói những lời đụng tới đời tư người kia mà không có trong kịch bản. Bạn diễn đau thật, và tổn thương đó không ở lại trên sân khấu.
Những thoả thuận nên có trước khi tập cảnh nặng:
- Nói trước với nhau về cảnh: chỗ nào sẽ to tiếng, chỗ nào sẽ lại gần, có gì ai không thoải mái.
- Chỉ dùng lời trong kịch bản, không ứng biến những câu xúc phạm thật.
- Tập xong, ra khỏi cảnh rõ ràng: nhìn nhau, gọi tên thật, cảm ơn nhau. Nghe thì có vẻ trẻ con, nhưng nhiều đoàn chuyên nghiệp làm đúng như thế.
- Nếu thấy cơn giận trong vai bắt đầu tràn sang đời thường, hãy nói với đạo diễn.
Ý cũ của nghề diễn vẫn đúng: diễn viên vừa ở trong cơn giận vừa đứng ngoài quan sát nó. Phần đứng ngoài ấy là thứ biết bạn diễn đang ở đâu, cái ghế cách bao xa, và còn mấy câu nữa là hết cảnh.
Giữ giọng khi phải hét
Hét sai cách vài đêm liền là đủ để khàn tiếng. Một số nguyên tắc chung mà các thầy dạy giọng hay nhắc:
- Hét bằng hơi từ bụng, không bóp từ cổ. Cổ và hàm cần mềm.
- Cảm giác "to" chủ yếu đến từ sự gấp gáp và độ rõ của phụ âm, không cần đẩy âm lượng tới tối đa.
- Khởi động giọng trước buổi diễn, uống đủ nước, và sau cảnh hét thì nghỉ giọng chứ không nói to ở hậu trường.
- Khàn tiếng kéo dài quá vài ngày, đau khi nuốt hoặc mất tiếng: nên đi khám tai mũi họng, đừng cố diễn tiếp.
Góc nhìn hôm nay: tập cảnh giận cho người mới
Một bài tập đơn giản: lấy một câu rất bình thường, ví dụ "Em đóng cửa lại đi", và nói nó theo năm kiểu giận trong bảng trên, không tăng âm lượng. Chỉ đổi mục tiêu, nhịp và ánh mắt. Bài tập buộc người diễn tìm cơn giận ở chỗ khác ngoài cổ họng.
Bài thứ hai: hai người đứng cách nhau ba mét, diễn một đoạn cãi nhau mà không ai được bước lại gần. Cơn giận phải đi qua khoảng cách đó bằng giọng và mắt. Sau đó cho phép một người bước một bước, chỉ một bước, vào lúc mình thấy cần nhất. Bước chân ấy sẽ có sức nặng mà cả một màn la hét không có.
Xem thêm: những dàn dựng Othello và Vua Lear được ghi hình của các nhà hát lớn ở Anh là tư liệu tốt để thấy cơn giận được chia bậc thế nào. Nếu đoàn muốn dựng cảnh có đánh nhau, tìm đến các lớp chiến đấu sân khấu do người có chứng chỉ hướng dẫn chứ đừng tự tập.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao diễn cảnh tức giận cho thật?
Hãy xác định nhân vật muốn gì ngay lúc đó và cái gì đang cản họ, rồi chơi cái muốn ấy thay vì chơi âm lượng. Tìm cảm xúc nằm dưới cơn giận như sợ hay bị tổn thương. Chia cảnh thành từng bậc để cơn giận có chỗ leo lên.
Diễn cảnh tát, đẩy trên sân khấu có nguy hiểm không?
Có, nếu tự làm. Mọi va chạm cơ thể phải được biên đạo hành động dàn dựng, tập chậm nhiều lần và lặp lại đúng mỗi đêm. Người đẩy chỉ chạm, người bị đẩy tự lùi; tiếng tát được tạo bằng kỹ thuật riêng chứ không đánh thật.
Hét nhiều khi diễn có bị hỏng giọng không?
Có thể, nếu hét bằng cổ họng. Giọng hét nên dựa vào hơi thở từ bụng, cổ và hàm thả lỏng, phụ âm rõ. Nếu khàn tiếng kéo dài nhiều ngày hoặc đau khi nuốt, nên đi khám tai mũi họng.
Diễn viên có thật sự giận khi diễn không?
Diễn viên có thể cảm thấy năng lượng của cơn giận, nhưng luôn giữ một phần tỉnh táo để biết bạn diễn ở đâu và cảnh đang đi tới đâu. Mượn bực bội thật với bạn diễn để diễn là điều nên tránh, vì nó dễ gây tổn thương thật.
Kịch học đường có nên dựng cảnh đánh nhau không?
Nếu không có người hướng dẫn chuyên môn, nên bỏ va chạm cơ thể. Cơn giận vẫn rất mạnh khi chỉ dùng giọng, ánh mắt và khoảng cách giữa hai nhân vật. Một bàn tay dừng lại ngay trước khi chạm thường gây ấn tượng hơn một cú đánh.
