Diễn nỗi sợ thuyết phục nhất khi cơ thể phản ứng trước, lời nói đến sau: hơi thở khựng lại, người đứng sững hoặc lùi, mắt tìm nguồn nguy hiểm, rồi mới tới câu thoại. Diễn viên không "diễn sợ" mà diễn một người đang cố đối phó với một mối đe doạ cụ thể, nhiều khi còn cố giấu là mình sợ. Sự căng thẳng giữ được lâu trên sân khấu là nhờ nhân vật biết ít, khán giả biết nhiều, và mỗi phản ứng đều nhỏ hơn mức người diễn muốn làm.
Cơ thể sợ hãi làm gì
Khi gặp nguy hiểm, cơ thể người phản ứng nhanh hơn suy nghĩ. Sách tâm lý phổ thông hay gọi ba lối là chống lại, bỏ chạy và đứng sững. Với diễn viên, đây là một bản đồ cực kỳ thực tế, vì mỗi lối cho một hình thể khác nhau.
| Phản ứng | Cơ thể | Hơi thở và giọng | Khi nào hợp |
|---|---|---|---|
| Đứng sững | Bất động, vai nhô lên, mắt mở to, đầu không xoay | Nín thở, thì thào hoặc mất tiếng | Nghe tiếng động lạ, thấy thứ không hiểu nổi |
| Bỏ chạy | Trọng tâm lùi về sau, thân xoay một phần, chân sẵn sàng | Thở gấp, nói vội, ngắt câu | Có đường thoát, mối nguy rõ ràng |
| Chống lại | Người dồn về trước, tay nắm, cằm hạ | Giọng to bất thường, hơi run | Bị dồn vào góc, phải bảo vệ ai đó |
| Che giấu | Cố giữ dáng bình thường, nhưng tay, chân "lỡ" lộ ra | Giọng đều quá mức, nuốt nước bọt | Có người khác đang nhìn, nhân vật không được phép sợ |
Một chi tiết hay bị bỏ qua là thứ tự. Ngoài đời, người ta giật mình trước, hiểu ra sau. Người mới diễn thường làm ngược: nghe thoại "Có ai ở đó không?", rồi mới làm mặt sợ. Đảo lại, cho hơi thở khựng trước nửa giây, câu thoại sẽ như bật ra khỏi người.
Sợ cái gì: mối đe doạ phải cụ thể
Không ai sợ "chung chung". Diễn viên cần biết chính xác nhân vật nghĩ mình sắp mất gì: mạng sống, đứa con, danh dự, bí mật. Và mối đe doạ ở đâu: sau cánh cửa, trong bóng tối góc trái, trong lá thư vừa mở. Càng cụ thể, mắt càng có chỗ để nhìn.
Trong Macbeth của Shakespeare, cảnh Macbeth thấy con dao găm lơ lửng trước mặt ("Is this a dagger which I see before me…") là một ví dụ cổ điển: không có con dao nào trên sân khấu cả. Diễn viên phải "đặt" nó vào một điểm trong không gian, nhìn nó, với tay tới nó, và khán giả tin vì ánh mắt luôn quay về đúng chỗ đó. Cảnh Hamlet gặp hồn ma của cha ở hồi đầu cũng thế: nỗi sợ được xây bằng nơi các nhân vật nhìn và khoảng cách họ giữ.
Nhìn trước, hiểu sau
Mắt là công cụ chính của cảnh sợ. Một bài tập quen thuộc: đạo diễn đánh một tiếng động ở một góc phòng, diễn viên chỉ được phản ứng bằng mắt và đầu, rồi mới được quay người. Cái quay người chậm, chần chừ thường đáng sợ hơn nhiều so với một tiếng hét.
Căng thẳng là chuyện của khoảng chờ
Nỗi sợ là phản ứng, còn căng thẳng là sự chờ đợi một điều có thể xảy ra. Alfred Hitchcock, trong loạt phỏng vấn dài với François Truffaut in thành sách năm 1966, có một ví dụ hay được nhắc: một quả bom nổ bất ngờ dưới gầm bàn chỉ cho khán giả vài giây giật mình; nhưng nếu khán giả được cho biết có bom từ trước, cuộc trò chuyện bình thường của hai nhân vật bên chiếc bàn ấy sẽ trở nên nghẹt thở. Ý này áp dụng thẳng cho diễn xuất.
- Nhân vật biết ít hơn khán giả. Diễn viên phải chơi đúng mức hiểu biết của nhân vật, không "rò" cho khán giả thấy mình biết trước kết cục.
- Kéo dài khoảng chờ. Bàn tay chạm nắm cửa, dừng, lắng nghe. Mỗi khoảng dừng phải có lý do: nghe thấy gì, nghĩ ra gì.
- Việc nhỏ trong lúc chờ. Nhân vật cố làm một việc bình thường như rót trà, xếp giấy, để giữ bình tĩnh. Bàn tay run trên việc nhỏ ấy cho khán giả thấy cái sợ mà mặt đang giấu.
Sợ trên sân khấu và trước máy quay
Trên sân khấu, nỗi sợ phải đọc được từ hàng ghế cuối, nên hình thể cần rõ: trọng tâm lùi, khoảng cách tăng, vai co lên. Nhưng rõ không có nghĩa là to. Đứng yên tuyệt đối trên một sân khấu lớn, giữa ánh sáng hẹp, có thể là hình ảnh sợ hãi mạnh nhất cả vở.
Trước máy quay, cận cảnh bắt được đồng tử, cái nuốt nước bọt, cơ cằm giật. Diễn viên điện ảnh thường phải thu nhỏ mọi thứ và tin vào suy nghĩ. Một khó khăn riêng của phim là phản ứng với thứ không có ở đó: con quái vật làm bằng kỹ xảo về sau, hoặc bạn diễn đã về và người đọc thoại đứng cạnh máy. Đây là lúc kỹ năng "đặt" vật vô hình vào không gian, như cảnh con dao găm của Macbeth, trở nên thiết yếu.
Diễn sợ khác với run sân khấu
Có người nghĩ nếu mình đang run thật trước giờ diễn thì cứ dùng luôn cho cảnh sợ. Thực tế thì khác: run sân khấu làm diễn viên co lại, nghe kém, nhớ kém, tức là mất đúng những thứ cần để diễn cảnh sợ cho có kiểm soát. Nỗi sợ của nhân vật cần một diễn viên bình tĩnh điều khiển nó. Cơ thể có thể mượn một vài cảm giác quen thuộc của cơn run như tim đập nhanh, tay lạnh, nhưng đầu óc phải tỉnh.
An toàn trong cảnh sợ hãi
Cảnh sợ hay đi kèm chạy, ngã, lùi vào tường, núp sau đồ đạc trong ánh sáng tối. Những rủi ro cụ thể:
- Lùi mà không nhìn: đánh dấu sàn bằng băng dính phát sáng, tập đường lùi nhiều lần trong ánh sáng đủ trước khi chuyển sang ánh sáng diễn.
- Ngã vì hoảng: mọi cú ngã phải được tập với người hướng dẫn, có thảm khi tập, không tự ngã thật.
- Bạn diễn đóng vai kẻ đe doạ túm, kéo, bịt miệng: phải được biên đạo hành động dàn dựng như mọi cảnh va chạm khác, có tín hiệu dừng rõ ràng.
- Diễn viên nhí trong cảnh sợ: giải thích trước bằng lời đơn giản, cho các em biết điều gì sẽ xảy ra, không doạ thật để lấy phản ứng thật.
Với những người dễ bị kích động bởi một số tình huống như bị nhốt, bị đuổi, tiếng nổ lớn, nên báo trước với đạo diễn. Nếu tập cảnh sợ làm mình mất ngủ hay lo âu kéo dài, đó là lúc nghỉ và tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý.
Góc nhìn hôm nay: bài tập để luyện
- Căn phòng tối. Đi qua một căn phòng quen trong tưởng tượng là đang có người lạ trốn trong đó. Không thoại. Chú ý chân đặt xuống thế nào, đầu xoay ra sao.
- Lá thư. Mở một phong bì, đọc thầm, biết rằng nội dung sẽ huỷ hoại nhân vật, nhưng có người khác đang ngồi trong phòng. Che giấu cho đến hết.
- Tiếng động ba lần. Bạn tập gõ một tiếng ở ba vị trí khác nhau sau lưng. Mỗi lần phản ứng phải khác, vì lần thứ hai nhân vật đã biết có gì đó.
- Đếm nhịp thở. Ghi hình một cảnh sợ, xem lại chỉ để đếm xem mình có nín thở, thở gấp đúng chỗ không. Đa số người mới thở đều như thường trong lúc mặt làm sợ.
Để xem, những cảnh mở đầu trong các bản dựng Hamlet được ghi hình và các phim hồi hộp kinh điển của Hitchcock là tư liệu tuyệt vời để học cách kéo dài khoảng chờ. Cuốn phỏng vấn Hitchcock của Truffaut rất đáng đọc với cả người diễn lẫn người dựng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao diễn sợ hãi cho thật?
Hãy để cơ thể phản ứng trước lời thoại: hơi thở khựng lại, người đứng sững hoặc lùi, mắt tìm nguồn nguy hiểm. Xác định cụ thể nhân vật sợ mất gì và mối đe doạ nằm ở đâu trong không gian. Phản ứng nhỏ và đúng thứ tự thường thuyết phục hơn một tiếng hét.
Phản ứng đứng sững, bỏ chạy, chống lại là gì?
Đó là ba lối phản ứng tự nhiên của cơ thể trước nguy hiểm mà sách tâm lý phổ thông hay nhắc. Mỗi lối cho một hình thể khác nhau: bất động và nín thở, trọng tâm lùi và thở gấp, hoặc người dồn về trước và giọng to bất thường. Diễn viên chọn lối hợp với hoàn cảnh nhân vật.
Hồi hộp và bất ngờ khác nhau thế nào?
Bất ngờ là khán giả bị giật mình trong vài giây; hồi hộp là khán giả biết trước mối nguy và phải chờ. Hitchcock giải thích điều này qua ví dụ quả bom dưới gầm bàn trong cuộc phỏng vấn với Truffaut. Với diễn viên, hồi hộp đòi hỏi chơi đúng mức hiểu biết của nhân vật và kéo dài khoảng chờ có lý do.
Run sân khấu có giúp diễn cảnh sợ không?
Thường là không. Run sân khấu làm diễn viên co lại, nghe và nhớ kém, trong khi cảnh sợ cần người diễn tỉnh táo để điều khiển phản ứng. Có thể mượn vài cảm giác cơ thể của cơn run, nhưng đầu óc phải bình tĩnh.
Diễn phản ứng với thứ không có thật trước máy quay thế nào?
Diễn viên "đặt" vật vô hình vào một điểm cụ thể trong không gian và giữ ánh mắt nhất quán về đó qua mọi đúp quay. Đoàn phim thường đánh dấu điểm nhìn bằng một vật hoặc băng dính. Cần tưởng tượng rõ kích thước, khoảng cách và chuyển động của thứ ấy.
