Diễn viên khóc trên sân khấu và trước máy quay bằng ba nhóm cách: gợi cảm xúc thật qua hoàn cảnh nhân vật hoặc ký ức riêng, dựng tiếng khóc từ hơi thở và cơ thể, và khi cần thì nhờ chuyên viên hoá trang tạo nước mắt bằng thỏi tinh dầu hay thuốc nhỏ mắt chuyên dụng. Người làm nghề lâu năm thường phối hợp cả ba. Điều quan trọng hơn chuyện có nước mắt hay không là khán giả có tin nhân vật đang đau thật hay không.
Vì sao khóc theo lệnh lại khó
Ngoài đời, không ai quyết định "bây giờ mình khóc". Nước mắt đến khi một nỗi buồn, cơn uất ức hay niềm xúc động vượt quá sức kìm. Đòi một người khóc đúng câu thoại thứ mười bảy, đêm nào cũng như đêm nào, là đòi một phản ứng vốn không nằm dưới quyền ý chí.
Cái khó thứ hai là người ta càng cố khóc thì càng căng. Cơ vai, cơ hàm, cổ họng cứng lại, và chính sự căng đó chặn cảm xúc. Nhiều thầy dạy diễn nói gần như cùng một ý: đừng nhắm vào nước mắt, hãy nhắm vào điều nhân vật đang muốn mà không có được. Nước mắt là thứ đến sau, có khi không đến, và cảnh vẫn đứng được.
Cái khó thứ ba là lặp lại. Một vở kịch diễn năm mươi đêm, một cảnh phim quay mười đúp từ năm góc máy. Cách nào chỉ hiệu nghiệm một lần thì không phải là kỹ thuật.
Cách thứ nhất: đi từ hoàn cảnh của nhân vật
Đây là con đường được dạy nhiều nhất. Diễn viên không nghĩ "mình phải buồn", mà dựng thật kỹ hoàn cảnh: nhân vật vừa mất gì, mất từ lúc nào, ai có lỗi, ngày mai sẽ ra sao. Càng cụ thể càng có sức. "Mẹ mất" là một ý chung chung. "Chiếc áo len mẹ đan dở còn vắt trên ghế, mũi kim vẫn cắm ở hàng thứ ba" là một hình ảnh có thể làm cổ họng thắt lại.
Hệ thống Stanislavski gọi đây là hoàn cảnh cho sẵn, và Stella Adler sau này đẩy nó thành trọng tâm: sức mạnh nằm ở trí tưởng tượng chứ không ở vết thương riêng. Lối này an toàn vì diễn viên không phải đào bới đời mình, và bền vì hình ảnh tưởng tượng có thể làm giàu thêm qua mỗi buổi tập.
Mẹo nhỏ: tìm đúng một vật
Nhiều diễn viên kể rằng họ không khóc vì cả câu chuyện, mà vì một chi tiết: lá thư, đôi dép, giọng nói trong tin nhắn thoại. Vật thật trên sân khấu, hoặc vật tưởng tượng trong đầu, là cái neo để quay về cảm xúc ở mọi đêm diễn.
Cách thứ hai: dùng ký ức hoặc người thật trong đời mình
Một số diễn viên gợi lại một kỷ niệm buồn của chính họ, hoặc đặt một người thân vào chỗ nhân vật trong tưởng tượng. Lối này gắn với trí nhớ cảm xúc của Lee Strasberg và kỹ thuật thay thế mà Uta Hagen mô tả trong sách của bà. Nó có thể rất mạnh.
Nhưng cũng có những lời cảnh báo nghiêm túc. Ký ức đau, nhất là chuyện chưa nguôi, bị khơi lại mỗi tối có thể làm người diễn kiệt sức hoặc mất ngủ. Người mới học, học sinh, sinh viên không nên tự đào sâu vào chấn thương riêng để lấy nước mắt. Nếu một lớp học yêu cầu điều đó, cần có người hướng dẫn có kinh nghiệm và quyền được nói "không". Ký ức nên dùng là chuyện đã đủ xa để mình kể lại mà không vỡ.
Cách thứ ba: khóc từ hơi thở và cơ thể
Khi khóc thật, cơ thể làm những việc rất cụ thể: hơi thở ngắn và đứt quãng, cơ hoành giật, ngực rung, cằm run, cổ họng thắt khi cố nói. Nhiều diễn viên đi ngược chiều: tái tạo đúng nhịp thở đó, và cơ thể thường kéo cảm xúc theo. Đây là ý mà các trường phái thiên về hình thể, từ Meyerhold tới Michael Chekhov, đều chia sẻ ở những mức khác nhau: cơ thể có thể mở cửa cho cảm xúc.
Cách làm cơ bản thường được dạy:
- Thở vào nhanh hai ba nhịp ngắn bằng mũi, như đang nấc.
- Giữ một nhịp, để ngực hơi run.
- Thở ra bằng miệng, kéo dài, để giọng "vỡ" ở cuối hơi.
- Thử nói câu thoại trong lúc cố giữ cho giọng khỏi vỡ.
Ý cuối cùng là chìa khoá: người khóc thật thường đang cố không khóc. Một nhân vật nén nước mắt để nói cho hết câu gần như luôn cảm động hơn nhân vật khóc tràn. Khán giả thấy sự chống cự và tự họ làm phần còn lại.
Cách thứ tư: hỗ trợ kỹ thuật của đoàn phim
Trên phim trường, khi cảnh cần nước mắt lăn rõ trong cận cảnh và đã quay tới đúp thứ tám, đoàn phim có công cụ riêng. Phổ biến nhất là thỏi tinh dầu bạc hà (tear stick) mà chuyên viên hoá trang thổi hơi gần mắt để mắt cay và chảy nước, và thuốc nhỏ mắt hoặc gel chuyên dụng chấm lên má để tạo vệt nước mắt.
Đây là việc của chuyên viên hoá trang, dùng sản phẩm dành cho mắt. Tuyệt đối không tự dùng hành, ớt, dầu gió hay bất cứ thứ gì không làm ra để dùng quanh mắt. Mắt đỏ, sưng hoặc đau sau khi dùng là lý do để dừng và đi khám.
Nhiều diễn viên coi lối này là "phao cứu sinh" chứ không phải cách chính: nước mắt có rồi nhưng cảm xúc trong mắt vẫn phải do người diễn mang tới. Máy quay nhìn thấy sự khác nhau giữa mắt ướt và mắt đau.
Sân khấu và máy quay khác nhau thế nào
| Khía cạnh | Sân khấu | Trước máy quay |
|---|---|---|
| Khán giả thấy gì | Hàng ghế xa không thấy nước mắt; thấy vai rung, lưng gập, hơi thở đứt | Cận cảnh thấy từng giọt, từng cái chớp mắt |
| Giọng | Phải vẫn nghe rõ chữ tới cuối khán phòng dù đang nghẹn | Có thể thì thầm, micro bắt được |
| Số lần | Một lần mỗi đêm, liền mạch từ đầu vở | Nhiều đúp, nhiều góc, quay không theo thứ tự |
| Đà cảm xúc | Có cả vở diễn dẫn tới cảnh khóc | Có khi phải khóc ngay sau khi máy chạy, không có cảnh trước |
| Hỗ trợ kỹ thuật | Hầu như không dùng | Có chuyên viên hoá trang hỗ trợ khi cần |
Trên sân khấu, một tiếng khóc làm mất chữ là lỗi: khán giả không nghe được nhân vật nói gì. Người diễn phải học "khóc mà vẫn nói": hơi thở run nhưng phụ âm cuối vẫn rõ. Trước máy quay thì ngược lại, một chút quá tay ở cận cảnh trông như gào. Diễn viên điện ảnh thường bảo nhau giữ cảm xúc ở mắt, để máy tự đi tìm.
Khóc trong sân khấu truyền thống Việt
Chèo, tuồng, cải lương có lối khóc riêng, nằm trong làn điệu và động tác ước lệ chứ không chỉ ở nước mắt. Đào chèo có những làn hát buồn, những câu sử, câu ngâm để than thân. Cải lương nổi tiếng với những câu vọng cổ "mùi", nơi nghệ sĩ để giọng nghẹn ngay trong lúc ca và khán giả rơi nước mắt theo từng chữ. Ở đây cảm xúc được chuyên chở bằng âm nhạc và lề lối, diễn viên phải giữ đúng nhịp phách trong lúc vẫn cho người xem thấy nỗi đau. Đó là một kỹ năng khác hẳn khóc kiểu hiện thực, và đáng xem trực tiếp ở nhà hát để thấy.
Những lỗi hay gặp khi diễn cảnh khóc
- Khóc để khoe. Diễn viên tự xúc động với chính mình, cảnh dừng lại để "trưng" nước mắt. Khán giả cảm thấy bị ép buồn.
- Khóc quá sớm. Nếu nhân vật khóc ngay câu đầu, cảnh không còn chỗ để đi tiếp. Thường thì nước mắt nên là đỉnh, không phải điểm xuất phát.
- Quên mục tiêu. Người khóc thật vẫn muốn một điều gì: được tha thứ, được giữ lại, được tin. Mất mục tiêu là mất cảnh.
- Không nghe bạn diễn. Mải lo nước mắt của mình mà bỏ qua câu thoại của người đối diện, vốn là thứ lẽ ra phải làm mình đau.
- Kéo dài sau khi cảnh đã qua. Nhân vật đời thật thường cố lấy lại bình tĩnh rất nhanh, vì xấu hổ hoặc vì còn việc phải làm.
Góc nhìn hôm nay: tập thế nào cho an toàn
Với người mới, cách tập hợp lý là bắt đầu từ hoàn cảnh tưởng tượng và hơi thở, không phải từ chấn thương riêng. Tập một đoạn độc thoại buồn ngắn, ghi hình bằng điện thoại, xem lại xem chỗ nào khán giả tin, chỗ nào thấy gượng. Đừng chấm điểm buổi tập bằng số giọt nước mắt.
Sau một buổi tập cảnh nặng, nên có vài phút để "ra khỏi" cảnh: uống nước, đi lại, nói chuyện bình thường với bạn diễn. Nếu cảm xúc buồn kéo dài nhiều ngày sau khi tập, hoặc cảnh diễn chạm vào một nỗi đau thật chưa lành, nên nói với người hướng dẫn và tìm gặp chuyên gia tâm lý khi cần. Đó là sự chuyên nghiệp chứ không phải yếu đuối.
Muốn đọc thêm, cuốn Respect for Acting của Uta Hagen có những trang rất thực tế về thay thế và cảm xúc, còn ghi chép của Stanislavski về hoàn cảnh cho sẵn vẫn là nền tảng. Xem lại các cảnh chia tay trong phim mình thích, tắt tiếng, chỉ nhìn hơi thở và đôi vai của diễn viên, sẽ học được nhiều hơn đọc mười trang lý thuyết.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên khóc thật hay khóc giả?
Phần lớn nước mắt trên sân khấu và màn ảnh là thật, do diễn viên gợi cảm xúc bằng hoàn cảnh nhân vật, ký ức hoặc hơi thở. Trên phim trường, khi cần nhiều đúp, chuyên viên hoá trang có thể hỗ trợ bằng thỏi tinh dầu bạc hà hay thuốc nhỏ mắt chuyên dụng. Cảm xúc trong ánh mắt thì vẫn phải do diễn viên mang tới.
Làm sao để khóc khi diễn?
Cách an toàn cho người mới là dựng thật cụ thể hoàn cảnh nhân vật, tìm một chi tiết làm mình xúc động, rồi tái tạo nhịp thở đứt quãng của người đang khóc. Đừng ép nước mắt, hãy nhắm vào điều nhân vật muốn mà không có được. Nhân vật cố kìm nước mắt thường cảm động hơn nhân vật khóc tràn.
Thỏi bạc hà làm chảy nước mắt có hại không?
Đây là sản phẩm hoá trang dùng trên phim trường, do chuyên viên sử dụng cách mắt một khoảng an toàn. Không tự chế bằng hành, ớt hay dầu gió. Nếu mắt đau, đỏ kéo dài hoặc nhìn mờ, cần dừng ngay và đi khám mắt.
Vì sao khóc trên sân khấu khác khóc trong phim?
Trên sân khấu khán giả ở xa nên nhìn thấy cơ thể hơn là nước mắt, và diễn viên phải vẫn nói rõ chữ trong lúc nghẹn. Trước máy quay, cận cảnh thấy mọi chi tiết nhỏ nên cảm xúc cần giữ ở mắt và tiết chế hơn, lại phải lặp lại qua nhiều đúp quay.
Không khóc được thì cảnh có hỏng không?
Không nhất thiết. Một cảnh buồn đứng được nhờ mục tiêu rõ và sự chống cự của nhân vật, không phải nhờ số giọt nước mắt. Nhiều đạo diễn chỉ cần thấy nhân vật đang đau và đang cố giữ, nước mắt là phần thưởng thêm chứ không phải điều kiện.
