Cười thật khi diễn khó hơn khóc vì tiếng cười là phản xạ của hơi thở và của cơ quanh mắt, hai thứ rất khó điều khiển theo ý muốn, nên cười gượng lộ ra ngay. Khóc còn có thể dựa vào nỗi buồn tưởng tượng; cười thì cần một thứ thật sự buồn cười hoặc một cơ chế hơi thở được luyện kỹ. Diễn viên giải quyết bằng cách tìm lý do cười của nhân vật, dựng tiếng cười từ cơ hoành, và để bạn diễn "làm" mình cười thay vì tự cười một mình.
Vì sao tiếng cười giả dễ lộ
Khi cười thật, cơ thể làm ba việc cùng lúc: cơ hoành co giật theo từng đợt, hơi thở ra bị chặt thành những nhịp ngắn, và cơ vòng quanh mắt co lại làm đuôi mắt nhăn. Nụ cười có cả mắt tham gia thường được gọi theo tên nhà thần kinh học người Pháp Guillaume Duchenne, người nghiên cứu cơ mặt ở thế kỷ 19. Cơ miệng thì ai cũng điều khiển được; cơ quanh mắt và nhịp co cơ hoành thì khó hơn nhiều.
Người xem không cần biết tên cơ nào. Họ chỉ thấy một nhân vật "cười mà mắt không cười", hoặc nghe một tràng "ha ha ha" đều như máy, và lập tức mất niềm tin. Đó là lý do tiếng cười gượng là một trong những khoảnh khắc làm lộ diễn viên non tay nhất.
Cười là chuyện xã hội
Các nghiên cứu về tiếng cười đời thường cho thấy người ta cười chủ yếu khi ở với người khác, và phần lớn tiếng cười không đến sau một câu đùa mà xen giữa những câu nói rất bình thường. Với diễn viên, điều này quan trọng hơn mọi lý thuyết: tiếng cười trên sân khấu gần như luôn hướng về một ai đó. Cười để lấy lòng, cười để chế giễu, cười để xoa dịu, cười để che giấu. Cười "vào khoảng không" là cười không có người nhận.
Bước một: tìm lý do cười của nhân vật
Trước khi lo tiếng cười nghe thế nào, hãy hỏi: nhân vật cười với ai và cười để làm gì. Cùng một chỗ đánh dấu "(cười)" trong kịch bản có thể là:
| Loại cười | Nhân vật muốn gì | Cơ thể thường làm gì |
|---|---|---|
| Cười vui thật | Chia sẻ niềm vui với người kia | Thả lỏng, ngả về phía bạn diễn, mắt nhăn |
| Cười xã giao | Giữ không khí, không làm mất lòng | Ngắn, miệng nhiều hơn mắt, mắt vẫn quan sát |
| Cười che giấu | Giấu nỗi sợ, sự ngượng hoặc nỗi đau | Đến hơi sớm hoặc hơi to, tắt đột ngột |
| Cười khinh | Hạ thấp người kia | Một hơi ngắn qua mũi, nửa miệng, ánh mắt không rời đối phương |
| Cười cay đắng | Chấp nhận điều không thể đổi | Hơi thở ra dài, có khi lẫn vào tiếng nghẹn |
| Cười không dừng được | Không muốn gì cả, bị cuốn đi | Mất kiểm soát hơi, gập người, chảy nước mắt |
Khi đã rõ loại cười, diễn viên không còn "diễn cái cười" nữa mà diễn một hành động: lấy lòng, chọc tức, trốn tránh. Tiếng cười trở thành công cụ của hành động đó, và tự nó bớt giả.
Bước hai: dựng tiếng cười từ cơ hoành
Đây là phần kỹ thuật mà nhiều lớp diễn dạy rất sớm, vì nó đáng tin hơn chờ hứng:
- Đặt tay lên bụng ngay dưới xương ức. Thở ra thành những nhịp ngắn, dứt khoát, không ra tiếng, như đang cố thổi tắt nhiều ngọn nến nhỏ liên tiếp. Cảm nhận bụng giật vào.
- Để một chút tiếng đi theo mỗi nhịp, rất nhẹ, kiểu "h-h-h".
- Thay đổi tốc độ và độ cao: nhịp nhanh dần, cao dần, rồi thả xuống.
- Hít vào vội giữa chừng như người đang cười bị hụt hơi.
- Thêm mắt: nghĩ tới một điều buồn cười thật trong lúc làm, để mắt tự nheo.
Thường sau vài lượt, cơ thể bị chính nhịp thở này kéo vào tiếng cười thật. Cười có tính lây, kể cả lây từ chính mình. Nhiều nhóm kịch dùng bài tập cả nhóm nằm thành vòng, mỗi người đặt đầu lên bụng người kế bên và lần lượt nói "ha"; chỉ vài vòng là cả phòng cười thật.
Những lỗi kỹ thuật hay gặp
- Nhịp "ha ha ha" đều tăm tắp. Tiếng cười thật có nhịp lộn xộn, có chỗ hụt, chỗ dồn.
- Cười bằng cổ họng thay vì bằng bụng, nghe khô và nhanh đau giọng.
- Cười to nhưng thân người đứng yên. Cười thật làm vai, ngực, đầu chuyển động.
- Tắt cười như bấm công tắc. Tiếng cười thật để lại dư âm: hơi thở còn gấp, khoé miệng còn rung.
Bước ba: để bạn diễn làm mình cười
Cách tốt nhất để cười thật là có cái gì đó thật sự buồn cười ngay trước mặt. Trong một cảnh, đó chính là bạn diễn. Thay vì tự sản xuất tiếng cười, diễn viên chú ý thật kỹ vào câu nói, nét mặt, cử chỉ của người đối diện, và cho phép mình bị nó chạm vào. Khi hai người diễn cùng nghe nhau, tiếng cười thường đến đúng lúc mà không cần đếm.
Mặt trái là đêm thứ ba mươi, câu đùa đã cũ. Lúc đó diễn viên tìm một chi tiết mới trong cách bạn diễn nói, hoặc nhớ lại cảm giác lần đầu nghe câu ấy. Đây là chỗ kỹ thuật hơi thở cứu cánh: khi cảm hứng mỏng, cơ chế vẫn chạy.
Cười trên sân khấu và trước máy quay
Trên sân khấu, tiếng cười phải tới được hàng ghế cuối nhưng không được nuốt mất câu thoại của bạn diễn. Diễn viên học cách cười "chừa chỗ": cười to ở khoảng trống, hạ xuống khi người kia nói. Tiếng cười cũng phải khớp với tiếng cười của khán giả; nếu khán phòng đang cười, nhân vật thường chờ một nhịp rồi mới nói tiếp, để câu sau không bị chìm.
Trước máy quay, micro bắt được cả tiếng cười rất nhỏ, và cận cảnh thấy rõ mắt có cười hay không. Một tiếng cười quá to trên phim thường làm cảnh như hài kịch dù cảnh không phải hài. Lại thêm chuyện nhiều đúp: cùng một tiếng cười phải lặp lại tương đối khớp để người dựng phim nối được các góc máy.
Khi diễn viên cười thật ngoài ý muốn
Mặt ngược lại của vấn đề là bật cười khi nhân vật không được cười, mà giới sân khấu Anh gọi là "corpsing". Đây là chủ đề riêng của diễn hài, gắn với kỹ năng giữ mặt lạnh; ở đây chỉ cần biết một điều: cười thật mà sai chỗ và cười giả mà đúng chỗ đều là chuyện kiểm soát hơi thở. Luyện được bài cơ hoành ở trên cũng giúp diễn viên chặn được cơn cười, vì họ hiểu cơn cười bắt đầu từ đâu trong cơ thể.
Cười trong vai bi kịch
Những tiếng cười đáng nhớ nhất trên sân khấu nhiều khi nằm trong bi kịch. Nhân vật cười khi nghe tin dữ vì chưa kịp tin. Nhân vật cười khi mọi thứ đã mất, như người không còn gì để giữ. Trong Titus Andronicus của Shakespeare, khi Titus nhận lại thủ cấp hai con trai, ông bật cười. Người em hỏi vì sao lại cười vào giờ phút ấy, và Titus đáp đại ý: vì ta không còn giọt nước mắt nào để rơi nữa. Đó là thử thách lớn cho bất cứ diễn viên nào nhận vai. Khán giả thường thấy rợn hơn khi nhân vật cười trong lúc lẽ ra phải khóc.
Kỹ thuật ở đây giống phần cơ hoành ở trên, nhưng mục tiêu khác: tiếng cười phải mang theo trọng lượng của tình huống. Một mẹo hay là để tiếng cười bắt đầu như cười thật rồi trượt dần sang tiếng nấc, hoặc ngược lại.
Góc nhìn hôm nay: tự tập ở nhà
- Ghi âm năm kiểu cười theo bảng trên, nghe lại không nhìn hình. Kiểu nào nghe ra được nhân vật muốn gì là kiểu đã đạt.
- Quan sát người quanh mình cười trong quán, trên xe buýt, trong cuộc họp: họ cười với ai, lúc nào, rồi dừng thế nào.
- Tập bài cơ hoành mỗi ngày vài phút, như khởi động giọng. Nếu cổ họng đau hoặc khàn sau khi tập, là đang cười bằng họng, cần chỉnh lại; khàn kéo dài thì nên đi khám tai mũi họng.
- Xem lại một cảnh hài và một cảnh bi có tiếng cười trong phim mình thích, tắt hình chỉ nghe tiếng, rồi bật hình tắt tiếng. Hai lần xem cho hai bài học khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cười khi diễn khó hơn khóc?
Vì tiếng cười thật đến từ nhịp co của cơ hoành và cơ quanh mắt, hai thứ khó điều khiển theo ý muốn. Cười gượng thường chỉ có miệng cười và nhịp đều như máy, khán giả nhận ra ngay. Khóc còn có thể dựa vào hoàn cảnh buồn tưởng tượng, còn cười cần thứ thật sự buồn cười hoặc kỹ thuật hơi thở vững.
Làm sao để cười tự nhiên khi diễn?
Hãy xác định nhân vật cười với ai và để làm gì, rồi dựng tiếng cười từ những nhịp thở ra ngắn ở bụng chứ không từ cổ họng. Trong cảnh, chú ý thật vào bạn diễn để họ làm mình cười. Tiếng cười thật có nhịp không đều, làm cả thân người chuyển động và để lại dư âm khi dừng.
Corpsing là gì?
Corpsing là từ giới sân khấu Anh dùng cho việc diễn viên bật cười thật khi nhân vật không được cười, làm vỡ cảnh. Nó thường xảy ra khi bạn diễn ứng biến hoặc có sự cố buồn cười. Cách phòng là hiểu và kiểm soát hơi thở, tập trung vào mục tiêu của nhân vật.
Cười nhiều khi diễn có hại giọng không?
Có thể, nếu cười bằng cổ họng, ép tiếng hoặc cười to liên tục nhiều đêm. Tiếng cười nên bắt đầu từ cơ hoành và hơi thở thả lỏng. Nếu khàn tiếng kéo dài sau các buổi diễn, nên nghỉ giọng và đi khám tai mũi họng.
Diễn tiếng cười trong cảnh bi kịch thế nào?
Tiếng cười trong bi kịch thường là cười chưa kịp tin, cười cay đắng hoặc cười che giấu. Diễn viên giữ nguyên kỹ thuật cơ hoành nhưng để tiếng cười mang trọng lượng tình huống, có khi cho nó trượt dần sang tiếng nấc. Khán giả thường thấy xúc động mạnh hơn khi nhân vật cười trong lúc lẽ ra phải khóc.
