Diễn khi không có lời là phần lớn thời gian của một diễn viên trên sân khấu: nghe bạn diễn nói, phản ứng với điều vừa nghe, và giữ những khoảng im lặng có nghĩa. Bí quyết nằm ở chỗ thật sự nghe từng câu như nghe lần đầu, để ý nghĩ của nhân vật thay đổi trên mặt và trong cơ thể, chứ không đứng chờ tới lượt mình nói. Khán giả thường nhìn người đang nghe nhiều hơn người đang nói, vì đó là nơi câu chuyện đang xảy ra.
Vì sao lúc không thoại lại quan trọng
Đếm thử trong một cảnh hai người, mỗi nhân vật chỉ nói khoảng một nửa thời gian. Nửa còn lại họ nghe. Trong cảnh đông người, một diễn viên có khi đứng trên sân khấu mười phút với ba câu thoại. Nếu chỉ "diễn" khi có lời, người đó trống rỗng phần lớn thời gian mình có mặt.
Trong nghề có một câu cửa miệng, không rõ ai nói đầu tiên: diễn là phản ứng. Ý không phải coi nhẹ lời thoại, mà nhắc rằng mỗi câu nói có giá trị khi nó làm người kia thay đổi. Người nói ném đi, người nghe đón lấy. Nếu không ai đón, câu thoại rơi xuống sàn.
"Chết" trên sân khấu
Diễn viên mới hay mắc một tật: khi không tới lượt mình, họ đứng yên, mắt lơ đãng, đầu đang nhẩm câu sắp nói. Khán giả cảm nhận rất rõ khoảnh khắc một nhân vật "tắt điện". Nó làm cả bức tranh sân khấu thủng một lỗ. Ngược lại, một nhân vật phụ nghe chăm chú, có phản ứng nhỏ mà thật, có thể làm cảnh sống hẳn lên dù chẳng nói gì.
Nghe thật nghĩa là gì
Nghe thật trên sân khấu khó vì diễn viên đã biết trước bạn diễn sẽ nói gì, đã nghe câu đó hàng trăm lần trong buổi tập. Nhân vật thì không biết. Kỹ năng ở đây là gác cái biết của diễn viên sang một bên để nhân vật nghe như lần đầu. Một vài cách giúp:
- Nghe đến hết câu. Đừng phản ứng với nửa đầu rồi chờ. Ý nghĩa nhiều khi nằm ở chữ cuối.
- Nghe cách nói, không chỉ nghe chữ. Đêm nay bạn diễn nói nhanh hơn, run hơn, lạnh hơn? Nhân vật của mình phải nhận ra điều đó.
- Nhìn bạn diễn, không nhìn vào khoảng không. Mắt, môi, tay họ đang làm gì.
- Để câu nói chạm vào mình trước khi đáp. Câu trả lời sinh ra từ câu vừa nghe, không phải từ trí nhớ kịch bản.
Khi cả hai diễn viên cùng nghe theo cách này, mỗi đêm diễn hơi khác đêm trước một chút, và đó là điều khán giả cảm thấy là "thật".
Phản ứng: nhỏ, cụ thể và đúng lúc
Phản ứng không có nghĩa là làm mặt. Một cái nhướng mày cho mỗi câu nghe là hài kịch, không phải hiện thực. Phản ứng tốt thường là sự thay đổi của ý nghĩ, lộ ra qua những chỗ rất nhỏ:
| Nhân vật vừa nghe | Phản ứng ít lời có thể dùng |
|---|---|
| Một tin không ngờ | Hơi thở dừng lại, tay đang làm việc dừng giữa chừng |
| Một lời buộc tội | Ánh mắt rời đi rồi quay lại, cằm hơi ngẩng |
| Một lời tỏ tình | Không nhìn lại ngay, tìm việc gì đó cho tay làm |
| Một lời nói dối mình đã biết | Nhìn lâu hơn bình thường, không gật |
| Một câu đau lòng | Quay lưng, hoặc cười một hơi ngắn rất khẽ |
Không cần dùng cả. Thường chỉ một chi tiết, đúng lúc, là đủ. Phản ứng quá nhiều sẽ "giành" sân khấu của người đang nói, và đạo diễn sẽ phải nhắc.
Im lặng là một câu thoại
Khoảng lặng trên sân khấu không phải chỗ trống. Nó là lúc nhân vật đang nghĩ, đang quyết định, đang tránh né. Những nhà viết kịch hiện đại rất ý thức về điều này. Kịch của Anton Chekhov, như Ba chị em hay Vườn anh đào, đầy những chỗ nhân vật im lặng, nói lảng, hoặc nói một chuyện vu vơ trong khi đời họ đang sụp đổ. Harold Pinter, nhà viết kịch người Anh, nổi tiếng vì ghi rõ trong kịch bản những chữ "Pause" (ngừng) và "Silence" (im lặng), và diễn viên dựng kịch Pinter phải coi những chỗ ấy như một câu thoại có nội dung.
Giữ khoảng lặng không bị "rơi"
- Biết mình đang nghĩ gì trong khoảng lặng. Nếu đầu trống, khán giả thấy trống.
- Giữ năng lượng hướng về bạn diễn. Im lặng mà vẫn đang "nói chuyện".
- Đừng kéo dài vì thích. Khoảng lặng dài hơn mức suy nghĩ của nhân vật cần sẽ thành tự mãn.
- Kết thúc khoảng lặng bằng một lý do: nhân vật đã quyết định, đã chịu thua, đã tìm ra câu để nói.
Sân khấu truyền thống Việt: lưu không và diễn không lời
Chèo có khái niệm lưu không, tức những đoạn nhạc đệm vang lên giữa các câu hát, khi diễn viên không hát mà diễn bằng động tác, bước đi, ánh mắt. Người xem chèo sành thường nói đào kép giỏi lộ ra ở những khoảng ấy: cách cầm quạt, cách ngoảnh mặt, cách đứng chờ người kia hát xong mà vẫn "trong vai". Tuồng và cải lương cũng có những lúc nhân vật đứng nghe bạn diễn ca một đoạn dài, và cái đứng nghe ấy phải có nội dung, nếu không cảnh sẽ chùng xuống ngay.
Trước máy quay: cảnh phản ứng
Điện ảnh biết rõ sức mạnh của người nghe. Trong nhiều cảnh đối thoại, người dựng phim chọn cắt sang mặt nhân vật đang nghe đúng lúc câu thoại quan trọng nhất được nói ra, vì phản ứng ấy cho khán giả biết câu nói nặng tới đâu. Những thí nghiệm dựng phim nổi tiếng ở Liên Xô đầu thế kỷ 20 còn cho thấy cùng một khuôn mặt có thể được khán giả "đọc" khác nhau tuỳ cảnh đặt cạnh nó.
Với diễn viên, điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, phải nghe thật ngay cả khi máy đang quay vai bạn diễn, vì người dựng có thể lấy bất kỳ khoảnh khắc nào của mình. Thứ hai, khi quay cận cảnh của mình, bạn diễn nhiều khi đã rời phim trường và chỉ còn người đọc thoại cạnh máy. Lúc đó diễn viên phải tự dựng lại cảm giác nghe một người thật, với nhịp và giọng của người ấy.
Góc nhìn hôm nay: bài tập luyện nghe
- Nghe mà không đáp. Bạn tập kể một câu chuyện có thật dài hai phút. Người còn lại chỉ nghe, không gật, không nói, nhưng mọi thay đổi trong lòng phải được phép hiện ra. Sau đó đổi vai và hỏi nhau: mình thấy gì ở người nghe.
- Đọc lại câu cuối. Diễn một đoạn đối thoại, nhưng trước khi nói câu của mình, phải nhắc lại thầm ba chữ cuối của bạn diễn. Bài tập này chặn thói quen chờ lượt.
- Cảnh không lời. Hai người ngồi chờ ở một phòng khám, một người vừa nhận tin xấu. Diễn ba phút, không thoại. Nhóm xem đoán xem chuyện gì đã xảy ra.
- Đếm khoảng lặng. Lấy một cảnh của Chekhov, đánh dấu mọi chỗ nhân vật có thể im lặng, rồi viết ra nhân vật nghĩ gì ở từng chỗ.
Bài thứ ba có thể dùng cho cả lớp học. Đi xem chèo trực tiếp và để ý những đoạn lưu không, hoặc xem một vở Chekhov được ghi hình và chỉ nhìn những người không nói, là cách học rẻ mà hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên làm gì khi không có thoại?
Họ nghe bạn diễn, để ý nghĩ của nhân vật thay đổi theo điều vừa nghe, và phản ứng bằng những chi tiết nhỏ như hơi thở, ánh mắt, bàn tay. Nhân vật không bao giờ "tắt" chỉ vì không tới lượt nói. Khán giả thường nhìn người nghe để biết câu nói vừa rồi nặng tới đâu.
Làm sao để nghe thật khi đã thuộc kịch bản?
Hãy nghe trọn từng câu, chú ý cách bạn diễn nói đêm nay chứ không chỉ chữ, nhìn vào họ và để câu nói chạm vào mình trước khi đáp. Mục tiêu là gác cái biết của diễn viên sang bên để nhân vật nghe như lần đầu. Khi cả hai cùng làm vậy, mỗi đêm diễn sẽ có chút khác biệt sống động.
Khoảng lặng trong kịch Pinter là gì?
Harold Pinter ghi rõ trong kịch bản những chỗ "Pause" và "Silence", và diễn viên coi đó như một câu thoại có nội dung chứ không phải chỗ trống. Trong khoảng ấy nhân vật đang nghĩ, đang né tránh hoặc đang quyết định. Lối viết này khiến kịch của ông có không khí căng thẳng rất riêng.
Lưu không trong chèo là gì?
Lưu không là những đoạn nhạc đệm vang lên giữa các câu hát, lúc diễn viên không hát mà diễn bằng động tác và ánh mắt. Đây là chỗ thử tay nghề của đào kép, vì họ phải giữ nhân vật sống mà không có lời. Người xem chèo sành thường chú ý đến những khoảng này.
Vì sao diễn viên phải diễn cả khi máy quay quay bạn diễn?
Vì phản ứng thật của mình giúp bạn diễn diễn tốt hơn, và người dựng phim có thể dùng bất kỳ khoảnh khắc nào được quay. Cảnh phản ứng là công cụ quan trọng của điện ảnh để cho khán giả thấy sức nặng của một câu thoại. Diễn viên nghe hời hợt sẽ làm yếu cả cảnh.
