Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) và Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) là danh hiệu vinh dự nhà nước do Chủ tịch nước trao tặng cho người hoạt động nghệ thuật biểu diễn có tài năng, cống hiến và đạo đức nghề nghiệp. Việc xét tặng hiện thực hiện theo Luật Thi đua, khen thưởng 2022 và nghị định riêng của Chính phủ về hai danh hiệu này, qua nhiều cấp hội đồng: từ cơ sở, lên cấp bộ hoặc tỉnh, tới hội đồng cấp nhà nước. NSƯT là bậc trước; muốn được xét NSND, nghệ sĩ phải đã có danh hiệu NSƯT và đáp ứng tiêu chuẩn cao hơn.
Hai danh hiệu này là gì
NSND và NSƯT nằm trong nhóm danh hiệu vinh dự nhà nước, cùng với các danh hiệu khác như Nhà giáo Nhân dân, Thầy thuốc Nhân dân. Danh hiệu dành cho người làm nghệ thuật biểu diễn và một số chuyên ngành liên quan: diễn viên, đạo diễn, biên đạo, chỉ huy dàn nhạc, nhạc công, quay phim và nhiều vị trí sáng tạo khác trong sân khấu, điện ảnh, âm nhạc, múa, xiếc.
Mô hình danh hiệu nghệ sĩ nhà nước có ở nhiều nước từng theo hệ thống xã hội chủ nghĩa; Liên Xô có danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân Liên Xô từ năm 1936. Ở Việt Nam, đợt phong tặng đầu tiên diễn ra năm 1984, và từ đó tới nay đã có thêm nhiều đợt.
Văn bản pháp lý đang áp dụng
- Luật Thi đua, khen thưởng 2022 (hiệu lực từ 1/1/2024): xác định NSND, NSƯT là danh hiệu vinh dự nhà nước và nêu các tiêu chuẩn chung.
- Nghị định của Chính phủ về xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT (ban hành năm 2024): quy định chi tiết tiêu chuẩn, hồ sơ, hội đồng và quy trình. Nghị định này thay cho các văn bản trước đó.
Các con số cụ thể như số năm hoạt động hay số giải thưởng cần có được ghi trong nghị định và có thể được sửa đổi. Người chuẩn bị hồ sơ nên đọc trực tiếp bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ hoặc hỏi bộ phận thi đua khen thưởng của đơn vị, thay vì dựa vào thông tin truyền miệng.
Tiêu chuẩn: những nhóm điều kiện chính
| Nhóm điều kiện | NSƯT | NSND |
|---|---|---|
| Phẩm chất | Trung thành với Tổ quốc, chấp hành pháp luật, có đạo đức và lối sống tốt | Như NSƯT |
| Tài năng nghệ thuật | Tài năng xuất sắc, được đồng nghiệp và công chúng mến mộ | Tài năng đặc biệt xuất sắc, có uy tín rộng rãi trong ngành và trong nhân dân |
| Thời gian hoạt động | Số năm hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp tối thiểu theo quy định (một số chuyên ngành như múa, xiếc có mức riêng) | Phải đã được tặng NSƯT và có thêm thời gian hoạt động sau đó |
| Thành tích | Đạt số giải thưởng tối thiểu tại các cuộc thi, liên hoan chuyên nghiệp được công nhận | Số giải và mức giải cao hơn |
Điểm hay khiến người ngoài nghề thắc mắc: giải thưởng tính cho hồ sơ phải là giải tại các cuộc thi, liên hoan đủ điều kiện theo quy định, như liên hoan sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc, liên hoan phim quốc gia, một số liên hoan quốc tế. Sự nổi tiếng trên mạng hay doanh thu phòng vé không tự nó thành tiêu chí.
Quy trình xét qua ba cấp hội đồng
- Hội đồng cấp cơ sở: tại đơn vị nghệ thuật (nhà hát, hãng phim, đoàn) hoặc nơi nghệ sĩ đăng ký nếu hoạt động tự do. Hồ sơ được lấy ý kiến, công khai, bỏ phiếu.
- Hội đồng cấp bộ, ngành, tỉnh: xét hồ sơ từ các cơ sở thuộc phạm vi quản lý, thường có các hội đồng chuyên ngành (sân khấu, âm nhạc, múa, điện ảnh…).
- Hội đồng cấp nhà nước: xét lần cuối, rồi trình qua cơ quan quản lý thi đua khen thưởng để Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước quyết định.
Mỗi cấp có tỉ lệ phiếu đồng ý tối thiểu, và danh sách được công khai để lấy ý kiến nhân dân. Cả quá trình thường kéo dài nhiều tháng, có khi hơn một năm từ lúc nộp hồ sơ tới lễ trao tặng.
Phân biệt với các danh hiệu, giải thưởng dễ nhầm
| Tên | Dành cho | Khác NSND, NSƯT ở đâu |
|---|---|---|
| Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú | Người nắm giữ, truyền dạy di sản văn hoá phi vật thể; người làm nghề thủ công mỹ nghệ | Tôn vinh người giữ di sản, kể cả người không phải nghệ sĩ chuyên nghiệp. Nhiều nghệ nhân hát xoan, ca trù, bài chòi có danh hiệu này |
| Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật | Tác phẩm, cụm tác phẩm | Trao cho tác phẩm, không phải danh hiệu gắn với người theo thâm niên |
| Huy chương tại liên hoan, giải Bông Sen, giải Cánh Diều | Vai diễn, bộ phim, vở diễn cụ thể | Là thành tích nghề, có thể dùng làm căn cứ cho hồ sơ xét danh hiệu |
Một nghệ sĩ có thể cùng lúc mang danh hiệu NSND và có tác phẩm được Giải thưởng Hồ Chí Minh; hai thứ được xét riêng theo những quy định khác nhau.
Danh hiệu có ý nghĩa gì với nghề
Với người trong nghề, NSND, NSƯT là sự công nhận chính thức của nhà nước cho một quá trình cống hiến dài, đi kèm phần thưởng theo quy định. Danh hiệu thường xuất hiện trước tên trên áp phích, chương trình biểu diễn, và được dùng như một chỉ dấu uy tín khi mời giảng dạy, làm giám khảo.
Nhưng danh hiệu không phải thước đo duy nhất của tài năng. Có những nghệ sĩ được khán giả rất yêu mến mà chưa có danh hiệu, vì chưa đủ điều kiện về giải thưởng, thời gian, hoặc vì họ chọn con đường hoạt động khác. Ngược lại, danh hiệu không thay được việc diễn hay trong từng đêm diễn, từng vai.
Góc nhìn hôm nay: tra cứu thế nào cho đúng
- Muốn biết một nghệ sĩ có danh hiệu từ năm nào, nên tra quyết định của Chủ tịch nước hoặc thông tin chính thức của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Hội Điện ảnh Việt Nam, thay vì dựa vào trang tổng hợp không rõ nguồn.
- Muốn hiểu tiêu chuẩn hiện hành, đọc toàn văn Luật Thi đua, khen thưởng 2022 và nghị định về xét tặng NSND, NSƯT trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Chính phủ.
- Người trẻ theo nghề nên coi danh hiệu là chuyện của nhiều năm sau; việc trước mắt là học nghề, có vai, dự liên hoan, và tích luỹ.
Câu hỏi thường gặp
NSND và NSƯT khác nhau thế nào?
NSƯT là danh hiệu bậc trước, dành cho nghệ sĩ có tài năng xuất sắc và đủ điều kiện về thời gian, giải thưởng. NSND là bậc cao hơn, chỉ xét cho người đã có danh hiệu NSƯT và có thành tích, uy tín lớn hơn.
Ai quyết định phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT?
Chủ tịch nước ký quyết định trao tặng, theo đề nghị của Thủ tướng Chính phủ sau khi hồ sơ đã qua các hội đồng xét tặng cấp cơ sở, cấp bộ hoặc tỉnh và cấp nhà nước.
Danh hiệu NSND được phong lần đầu năm nào?
Đợt phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT đầu tiên ở Việt Nam diễn ra năm 1984. Từ đó tới nay đã có nhiều đợt tiếp theo.
Nghệ sĩ hoạt động tự do có được xét NSƯT không?
Có. Quy định hiện hành có cách để nghệ sĩ không thuộc đơn vị nghệ thuật công lập nộp hồ sơ tại cơ sở được chỉ định. Họ vẫn phải đáp ứng đủ tiêu chuẩn như mọi người.
Nghệ sĩ Nhân dân khác Nghệ nhân Nhân dân thế nào?
Nghệ sĩ Nhân dân dành cho người hoạt động nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp. Nghệ nhân Nhân dân dành cho người nắm giữ, thực hành và truyền dạy di sản văn hoá phi vật thể hoặc nghề thủ công, được xét theo quy định riêng.
