Diễn trong cận cảnh là diễn bằng ý nghĩ hiện lên mắt, không phải bằng nét mặt được nặn ra. Khi máy chỉ lấy từ cằm tới trán, mọi cố gắng "làm mặt" đều lộ; còn một ý nghĩ thật, như chợt nhận ra, chợt ngờ vực, chợt nhớ, lại hiện qua những chuyển động rất nhỏ ở mắt, mí và hơi thở mà chính diễn viên không điều khiển hết. Câu "trong cận cảnh, chỉ cần nghĩ là máy thấy" là lời truyền nghề phổ biến ở phim trường, và nó đúng ở chỗ: nghĩ cụ thể thì mặt tự làm việc.
Cận cảnh phóng đại những gì
Trên màn hình rạp, khuôn mặt trong cận cảnh có thể cao vài mét. Ở tỉ lệ đó, khán giả thấy được:
- Hướng và nhịp chuyển của ánh mắt: nhìn xuống, nhìn tránh, quay lại nhìn thẳng.
- Cái chớp mắt: chớp nhiều thường đọc thành bối rối, lo lắng; giữ mắt mở đọc thành chắc chắn, đôi khi đe doạ.
- Hơi thở: lồng ngực, cánh mũi, một tiếng nuốt.
- Cơ quanh miệng: môi mím lại, khoé môi nhích lên trước khi nụ cười kịp thành hình.
- Sự căng ở hàm và trán.
Những thứ này đều lộ ra khi diễn viên cố ý "thêm". Một cái nhíu mày được làm để cho thấy nhân vật đang suy nghĩ thường trông giả hơn chính sự suy nghĩ. Vì vậy cách làm việc của nhiều diễn viên điện ảnh là chuyển sự chú ý ra khỏi khuôn mặt mình, đặt vào bạn diễn và vào điều nhân vật muốn.
"Chỉ cần nghĩ": nghĩa là nghĩ cái gì
Câu này hay bị hiểu thành "đứng im, nghĩ mơ hồ là đủ". Thực ra máy quay không đọc được ý nghĩ chung chung. Nó đọc được sự thay đổi: lúc trước nhân vật tin, lúc sau nhân vật ngờ. Diễn viên cần biết rõ:
- Nhân vật đang nghĩ gì, cụ thể bằng một câu trong đầu (không cần nói ra), ví dụ "nó đang nói dối mình".
- Khoảnh khắc nào ý nghĩ đó đổi, vì nghe được câu nào, thấy được cử chỉ nào của bạn diễn.
- Nhân vật muốn gì ở người đối diện ngay lúc này.
Khi ba điều đó rõ, mắt sẽ có lý do để chuyển. Nhiều thầy dạy diễn điện ảnh gọi đó là "đời sống bên trong" phải liên tục chảy, kể cả khi không có lời. Hiệu ứng Kuleshov trong dựng phim cho thấy khán giả còn tự gán ý cho khuôn mặt tuỳ cảnh đứng cạnh; nhưng diễn viên không nên trông vào đó mà để mặt trống rỗng.
Thang biểu hiện theo cỡ cảnh
| Cỡ cảnh | Khung lấy tới | Mức biểu hiện thường cần | Lưu ý cho diễn viên |
|---|---|---|---|
| Toàn cảnh | Cả người và không gian | Gần như đời thường, dáng người kể chuyện | Tư thế, dáng đi đọc được từ xa |
| Trung cảnh | Từ eo hoặc ngực trở lên | Thu nhỏ cử chỉ tay | Tay có thể ra vào khung, hỏi người quay |
| Cận cảnh | Vai và mặt | Rất tiết chế, sống bằng mắt | Giữ đầu trong vùng nét, cử động chậm |
| Đặc tả | Mắt, miệng hoặc một bàn tay | Gần như bất động, chỉ còn một chuyển động nhỏ | Một cái chớp mắt đã là một sự kiện |
Bảng trên chỉ là mức tham khảo. Có đạo diễn chủ ý muốn biểu hiện lớn trong cận cảnh để tạo cảm giác ngột ngạt hay hài hước. Diễn viên luôn nên hỏi trước: "Cảnh này khung tới đâu?"
Đôi mắt làm việc thế nào
Đường nhìn
Trong cận cảnh hai người đối thoại, máy thường đặt sát bên bạn diễn. Diễn viên nhìn vào mắt bạn diễn, cụ thể là con mắt gần máy hơn, để ánh mắt hướng gần ống kính mà không chạm vào nó. Chỉ lệch đường nhìn một chút về phía xa máy là người xem thấy nhân vật như đang nhìn ai khác. Người quay phim hoặc đạo diễn sẽ nói "gần máy hơn" hay "xa máy hơn" khi cần chỉnh.
Chuyển mắt có lý do
Mắt đảo lia lịa giữa hai con mắt của bạn diễn trong cận cảnh trông như bồn chồn. Có diễn viên chọn neo vào một mắt, chỉ chuyển khi nhân vật có lý do: tìm sự thật, né tránh, nhớ lại. Nhìn xuống dưới thường đọc thành suy nghĩ hoặc xấu hổ; nhìn lên và sang bên hay đọc thành hồi tưởng. Đây là quy ước người xem đã quen, không phải luật.
Chuyện chớp mắt
Một lời khuyên hay được nhắc lại, gắn với cuốn Acting in Film của Michael Caine, là hạn chế chớp mắt trong cận cảnh để nhân vật trông vững vàng hơn. Lời khuyên này hợp với vai cần uy lực; với vai bối rối, sợ hãi, chớp mắt nhiều lại là một công cụ. Quan trọng là biết mình đang chớp mắt và nó đang nói gì.
Cái tĩnh có sức nặng
Sân khấu thường cần một cử động để chỉ ra rằng nhân vật vừa nhận ra điều gì. Cận cảnh thì ngược lại: đứng yên, không đổi tư thế, chỉ để ý nghĩ chạy qua mắt, có khi mạnh hơn mọi động tác. Đạo diễn Pháp Robert Bresson đi tới tận cùng hướng này: ông dùng người không chuyên mà ông gọi là "người mẫu", bắt họ nói và làm thật phẳng, để cảm xúc nảy ra từ cách dựng chứ không từ diễn. Ghi chép của ông in thành cuốn Notes sur le cinématographe. Không phải ai cũng theo con đường cực đoan ấy, nhưng nó nhắc diễn viên rằng ống kính rất nhạy với sự gồng.
Sự tĩnh không phải là căng cứng. Một khuôn mặt bị gồng để "không biểu hiện gì" sẽ hiện ra sự gồng. Trước khi quay cận cảnh, nhiều diễn viên thả lỏng hàm, lưỡi, vai, thở ra dài vài lần.
Nghe trong cận cảnh
Một phần lớn các cận cảnh trong phim là cảnh nghe: máy quay mặt bạn khi bạn diễn đang nói ngoài khung. Lúc này nhiều diễn viên mắc lỗi "chờ tới lượt": mặt đông cứng, mắt vô hồn, chỉ sống lại khi tới câu thoại của mình. Người dựng phim thường cắt sang mặt người nghe đúng ở chỗ câu nói có sức nặng nhất, nên đây chính là chỗ cần sống nhất.
Lời khuyên chung: nghe từng chữ như lần đầu, để câu của bạn diễn chạm vào mình. Nếu bạn diễn không có mặt trong lúc quay cận cảnh của mình (do lịch), hãy nhờ người khác đọc thoại đối diện đúng nhịp, đừng tự nhẩm.
Giới hạn của khoa học về khuôn mặt
Có một hướng nghiên cứu hay được nhắc khi bàn về diễn cận cảnh: nhà tâm lý học Paul Ekman và cộng sự xây dựng hệ thống mã hoá chuyển động cơ mặt (FACS) và nói về các "vi biểu cảm" thoáng qua. Hệ thống mã hoá cơ mặt được dùng rộng rãi trong nghiên cứu và cả hoạt hình máy tính. Nhưng khả năng đọc nói dối qua vi biểu cảm thì còn nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu. Với diễn viên, bài học thực tế là: khuôn mặt con người có rất nhiều chuyển động nhỏ ngoài ý muốn, và người xem cảm nhận được chúng dù không gọi được tên. Cố điều khiển từng cơ là đi ngược lại; để ý nghĩ thật dẫn đường là cách hợp lý hơn.
Góc nhìn hôm nay: tự luyện cận cảnh
- Đặt điện thoại cách mặt khoảng nửa mét, quay mình nghe một đoạn ghi âm câu chuyện có khúc quanh. Xem lại không tiếng: mặt có đổi đúng chỗ câu chuyện đổi không?
- Tập "một ý nghĩ một lần quay": chọn một câu ý nghĩ cụ thể, quay 10 giây không lời. Đổi câu ý nghĩ, quay lại. Xem hai bản có khác nhau không.
- Xem lại các cảnh nghe trong phim mình thích, tắt tiếng, đoán xem nhân vật đang nghe điều gì.
- Ghi lại thói quen của chính mình: nhướng mày, mím môi, chớp mắt khi căng thẳng. Biết nó để dùng khi cần, bỏ khi không cần.
Câu hỏi thường gặp
Diễn cận cảnh có phải là không biểu hiện gì?
Không. Cận cảnh cần biểu hiện nhỏ nhưng đời sống bên trong phải đầy đủ và cụ thể. Một khuôn mặt trống rỗng hoặc gồng cứng cũng hiện ra rất rõ trên màn ảnh lớn.
Trong cận cảnh nên nhìn vào mắt nào của bạn diễn?
Thường là con mắt của bạn diễn gần máy quay hơn, để đường nhìn đi sát ống kính. Người quay phim sẽ báo nếu cần lệch gần hay xa máy hơn.
Vì sao có diễn viên hạn chế chớp mắt khi quay cận cảnh?
Ở cỡ cảnh lớn, mỗi cái chớp mắt đều thành một tín hiệu; chớp ít thường làm nhân vật trông vững vàng hơn. Tuy vậy với vai đang sợ hoặc bối rối, chớp mắt lại phù hợp, nên đây là lựa chọn chứ không phải luật.
Hiệu ứng Kuleshov có nghĩa là diễn viên không cần diễn?
Không. Hiệu ứng đó cho thấy cách dựng ảnh hưởng tới cách khán giả đọc khuôn mặt. Nhưng một khuôn mặt có ý nghĩ thật luôn cho người dựng nhiều lựa chọn tốt hơn một khuôn mặt vô hồn.
Làm sao để không bị đơ khi máy quay sát mặt?
Chuyển sự chú ý khỏi mặt mình sang bạn diễn và điều nhân vật muốn, thả lỏng hàm và vai, thở đều trước khi quay. Tập quay mình bằng điện thoại ở cự ly gần cũng giúp quen dần với cảm giác bị nhìn sát.
