Giữ khớp giữa các đúp quay là việc diễn viên lặp lại đúng động tác, đúng đạo cụ, đúng hướng nhìn ở đúng câu thoại trong mọi lần quay của một cảnh, để người dựng phim cắt từ góc này sang góc kia mà người xem không thấy chỗ nối. Nếu ở toàn cảnh bạn nâng cốc trà bằng tay phải ngay câu thứ hai, thì ở cận cảnh quay sau đó một tiếng, bạn cũng phải nâng bằng tay phải, ở câu thứ hai. Lệch là "nhảy hình", và cảnh diễn hay nhất có thể không dùng được.
Vì sao phim cần giữ khớp
Một cảnh hai người nói chuyện trong quán cà phê thường không được quay một lần. Đoàn phim quay toàn cảnh cả hai người, rồi trung cảnh, rồi cận cảnh từng người, có khi thêm cận đặc tả bàn tay, cái cốc. Mỗi cỡ cảnh lại vài đúp. Người dựng sẽ chọn câu này ở toàn cảnh, câu kia ở cận cảnh, phản ứng lấy ở đúp khác. Muốn ráp được, mọi thứ trong khung phải khớp nhau như thể chỉ có một lần diễn liên tục.
Giữ khớp có hai tầng. Tầng đoàn phim lo bối cảnh, phục trang, hoá trang, ánh sáng, hướng máy (như quy tắc 180 độ). Tầng diễn viên lo chính cơ thể và đạo cụ trong tay mình. Bài này nói tầng thứ hai, phần mà không ai làm thay được.
Người giữ sổ: thư ký trường quay
Trên phim trường có một vị trí chuyên lo khớp nối, tiếng Anh gọi là script supervisor, nhiều đoàn Việt gọi là thư ký trường quay. Người này ngồi gần màn hình theo dõi, ghi lại từng đúp: đúp nào đạo diễn khen, câu thoại nào bị nói chệch, diễn viên đứng lên ở câu nào, cốc còn bao nhiêu nước, áo cài mấy cúc. Họ thường chụp ảnh lại trạng thái sau mỗi cảnh.
Diễn viên khôn ngoan làm bạn với thư ký trường quay. Trước khi quay cỡ cảnh mới, có thể hỏi thẳng: "Ở toàn cảnh mình cầm điện thoại tay nào, đứng lên ở câu nào?" Họ có câu trả lời, kèm ảnh.
Những thứ diễn viên phải khớp
| Thứ cần khớp | Ví dụ hay lệch | Mẹo giữ |
|---|---|---|
| Tay cầm đạo cụ | Cốc đổi từ tay phải sang tay trái giữa hai cỡ cảnh | Quyết định sớm và gắn với lý do nhân vật |
| Thời điểm động tác | Uống nước ở câu thứ hai trong đúp này, câu thứ tư trong đúp khác | Gắn động tác với một chữ cụ thể trong thoại |
| Lượng đạo cụ | Ly nước vơi rồi lại đầy, điếu thuốc ngắn rồi dài | Báo đạo cụ phục hồi trước mỗi đúp |
| Tư thế | Đang khoanh tay ở góc này, chống cằm ở góc kia | Tự ghi vào kịch bản bằng ký hiệu riêng |
| Hướng nhìn | Nhìn ra cửa sổ ở toàn cảnh, nhìn xuống bàn ở cận cảnh | Nhờ trợ lý đặt điểm nhìn cố định |
| Trạng thái cơ thể | Thở hổn hển vì vừa chạy ở cảnh trước, rồi bình thường ở cảnh sau | Chạy tại chỗ, lấy lại nhịp thở trước khi quay |
| Tóc, áo, phụ kiện | Tóc vén tai rồi xoã, tay áo xắn rồi buông | Để hoá trang, phục trang kiểm, đừng tự sửa |
Cách diễn viên tự giữ khớp
Gắn động tác vào chữ
Cách chắc nhất là gắn mỗi động tác với một chữ trong thoại: "đặt cốc xuống khi nói chữ thôi", "đứng dậy ngay sau câu của bạn diễn". Động tác được neo vào lời thì lặp lại gần như tự động. Động tác tuỳ hứng, chẳng gắn với gì, là thứ khó lặp nhất.
Ít mà chắc
Diễn viên mới lên phim hay nghịch đạo cụ không ngừng: xoay bút, vuốt tóc, gõ ngón tay. Trên sân khấu, những thứ đó có thể làm nhân vật sống động; trước máy quay nhiều góc, chúng là cơn ác mộng giữ khớp. Lời khuyên phổ biến: chọn ít động tác, mỗi động tác có lý do, và làm chúng như nhau ở mọi đúp.
Ghi chú của riêng mình
Nhiều diễn viên kẻ ký hiệu ngay trên kịch bản: mũi tên lên cho đứng dậy, chữ T cho tay trái, vòng tròn cho uống. Sau khi quay toàn cảnh, họ dành một phút ghi lại trước khi quên, vì cận cảnh có khi quay sau vài tiếng, sau bữa trưa, thậm chí hôm khác.
Giữ khớp cả cảm xúc
Cảm xúc cũng cần khớp. Nếu ở toàn cảnh mắt bạn đã đỏ hoe ở câu thứ ba, thì ở cận cảnh cũng phải đỏ hoe ở câu đó. Một cận cảnh khóc nức nở ghép vào toàn cảnh bình thản sẽ làm người xem thấy lạ.
Khi nào được phép lệch
Giữ khớp không có nghĩa là diễn như cái máy. Nhiều đạo diễn mong đúp sau có gì mới hơn đúp trước: một nhịp nghĩ khác, một giọng khác. Phần thể hiện bên trong có thể đổi; phần "vật lý" nhìn thấy được trong khung, như tay, đạo cụ, tư thế, thì nên giữ. Nếu muốn đổi động tác, hãy báo đạo diễn và thư ký trường quay trước, vì đổi ở cận cảnh có thể buộc phải quay lại cả toàn cảnh.
Cũng có đạo diễn chủ trương để diễn viên tự do, quay nhiều máy cùng lúc để giảm nhu cầu khớp, và chấp nhận vài chỗ không khớp đổi lấy sự sống động. Người xem thường không để ý những lỗi nhỏ khi câu chuyện đủ cuốn. Người làm nghề có câu quen: khán giả nhìn vào mắt diễn viên, không nhìn vào ly nước. Nhưng đó là quyết định của đạo diễn, không phải cái cớ để diễn viên lơ là.
Lỗi không khớp: vì sao vẫn lọt lên màn ảnh
Gần như phim lớn nào cũng có những lỗi khớp được khán giả tinh mắt chỉ ra: một vật đổi chỗ, một vết thương đổi bên, một đồ vật đời mới lọt vào bối cảnh xưa. Chúng lọt qua vì phòng dựng thường chọn đúp có diễn xuất tốt nhất, chấp nhận một lỗi khớp nhỏ thay vì dùng đúp khớp hoàn hảo mà diễn kém. Điều này nói lên thứ tự ưu tiên của nghề: sự thật trong diễn xuất trước, khớp nối sau. Nhưng diễn viên giữ khớp tốt cho người dựng nhiều đúp vừa khớp vừa hay, tức là có nhiều quyền chọn hơn.
Góc nhìn hôm nay: luyện giữ khớp ở nhà
- Chọn một đoạn thoại một phút có dùng đạo cụ (cốc, điện thoại, cuốn sách). Quay ba lần bằng điện thoại từ ba góc khác nhau. Ghép thử bằng ứng dụng dựng đơn giản, xem chỗ nào nhảy.
- Viết bảng động tác: mỗi dòng một chữ trong thoại và một động tác đi kèm. Diễn theo bảng cho tới khi không cần nhìn.
- Xem lại một cảnh đối thoại trong phim, đếm số lần cắt cảnh. Bạn sẽ thấy diễn viên phải giữ khớp nhiều đến thế nào.
- Với người theo học bài bản, các tài liệu dành cho nghề thư ký trường quay, như cuốn Script Supervising and Film Continuity của Pat P. Miller, giúp hiểu đoàn phim nhìn khớp nối thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Giữ khớp trong quay phim là gì?
Là giữ cho mọi chi tiết nhìn thấy được, như động tác, đạo cụ, tư thế, phục trang, giống nhau giữa các đúp và các góc máy của cùng một cảnh. Nhờ đó người dựng phim cắt ghép mà người xem không thấy chỗ nối.
Thư ký trường quay làm gì?
Thư ký trường quay, hay script supervisor, ghi lại chi tiết từng đúp quay: lời thoại có đúng kịch bản không, động tác nào ở câu nào, đúp nào được chọn. Họ là người đoàn phim hỏi khi cần biết cảnh trước diễn ra thế nào.
Diễn viên có phải nhớ hết động tác của mình không?
Có, ít nhất là những động tác dễ nhìn thấy trong khung. Cách dễ nhất là gắn mỗi động tác với một chữ trong thoại và ghi ký hiệu lên kịch bản. Khi không chắc, hỏi thư ký trường quay.
Lỗi không khớp trong phim có phải do diễn viên?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nhiều lỗi do bối cảnh, đạo cụ hoặc do phòng dựng cố ý chọn đúp diễn hay nhất dù không khớp hoàn toàn. Nhưng các lỗi về tay cầm, tư thế, thời điểm động tác thường bắt nguồn từ diễn viên.
Có nên đổi cách diễn giữa các đúp không?
Có thể đổi sắc thái, nhịp nghĩ, giọng nói nếu đạo diễn muốn thử. Còn những gì nhìn thấy được như động tác và đạo cụ thì nên giữ, hoặc báo trước nếu muốn đổi để đoàn quyết định có quay lại các góc khác không.
