Phim hầu như không bao giờ được quay theo thứ tự kịch bản, vì đoàn phim xếp lịch theo bối cảnh, diễn viên, thời tiết và chi phí, không theo mạch truyện. Diễn viên giữ mạch vai bằng cách làm việc với kịch bản như một tấm bản đồ: biết mỗi cảnh nằm ở đâu trong hành trình của nhân vật, nhân vật vừa trải qua chuyện gì ngay trước đó, và đang ở mức cảm xúc nào. Những công cụ quen thuộc là bảng mạch cảnh, câu hỏi "một khắc trước" và ghi chú trạng thái cho từng cảnh.
Vì sao đoàn phim quay "lộn xộn"
Hãy hình dung một phim có cảnh mở đầu và cảnh kết thúc cùng diễn ra trong một căn nhà ở phố cổ, còn giữa phim là những cảnh ở miền núi. Quay theo thứ tự nghĩa là dựng nhà, dọn đi, lên núi, rồi quay lại dựng nhà lần nữa. Không đoàn phim nào làm vậy. Người lập lịch sẽ gom mọi cảnh ở căn nhà vào cùng mấy ngày.
Những lý do chính:
- Bối cảnh: gom các cảnh cùng địa điểm để không phải di chuyển, dựng lại.
- Lịch diễn viên: diễn viên khách mời chỉ có hai ngày, mọi cảnh của họ phải quay xong trong hai ngày đó.
- Thời tiết và ánh sáng: cảnh nắng chờ ngày nắng, cảnh hoàng hôn chỉ có vài chục phút mỗi ngày.
- Mùa: cảnh lúa chín, cảnh hoa nở phải quay đúng mùa, có khi trước hoặc sau phần còn lại cả tháng.
- Thay đổi cơ thể, hoá trang: cảnh nhân vật bị thương nặng, già đi, cạo đầu thường được dồn về cuối lịch, vì không thể "quay ngược".
- Chi phí: thiết bị thuê theo ngày (cần cẩu, máy quay đặc biệt), đám đông diễn viên quần chúng.
Kết quả là có những ngày diễn viên quay cảnh nhân vật gặp người yêu lần đầu vào buổi sáng và cảnh chia tay vào buổi chiều.
Lịch quay được lập thế nào
Từ kịch bản, trợ lý đạo diễn thứ nhất tách từng cảnh ra một dải, ghi bối cảnh, ngày hay đêm, nội hay ngoại, nhân vật nào có mặt, đạo cụ đặc biệt, số trang. Theo quy ước nghề phổ biến, số trang được tính theo phần tám trang. Các dải này được sắp lại thành bảng lịch quay, ngày xưa là bảng gỗ với những dải giấy màu, nay là phần mềm. Mỗi ngày quay có một lịch quay ngày phát cho cả đoàn, ghi rõ cảnh nào, giờ nào, ai có mặt.
Với diễn viên, lịch quay ngày là thứ cần đọc kỹ nhất. Nó cho biết ngày mai mình đi qua những đoạn nào trong đời nhân vật.
Công cụ giữ mạch vai
Bảng mạch cảnh
Nhiều diễn viên lập một bảng riêng, mỗi dòng một cảnh của nhân vật theo thứ tự kịch bản, kèm vài cột:
| Cảnh | Thời điểm trong truyện | Vừa trải qua | Nhân vật muốn gì | Mức cảm xúc (1–10) |
|---|---|---|---|---|
| 12 | Ngày thứ hai, sáng | Mất việc tối hôm trước | Giấu vợ | 4, bề ngoài bình thản |
| 13 | Ngày thứ hai, trưa | Bị bạn cũ hỏi chuyện công ty | Né, chuyển chủ đề | 5 |
| 27 | Một tuần sau | Vợ phát hiện | Được tha thứ | 8 |
Ví dụ trên là giả định, chỉ để minh hoạ cách lập. Khi lịch quay cảnh 27 trước cảnh 12, diễn viên nhìn bảng là biết mình đang đứng ở đâu. Cột "mức cảm xúc" không phải để diễn theo con số, mà để tránh cạn sức quá sớm: nếu cảnh 27 là đỉnh, các cảnh trước phải thấp hơn nó.
"Một khắc trước"
Trước mỗi cảnh, hỏi: ngay trước khi cảnh này bắt đầu, nhân vật vừa làm gì, vừa ở đâu, vừa nghe gì? Đây là câu hỏi quen thuộc trong nhiều hệ thống dạy diễn. Trên sân khấu, cảnh trước tự đưa diễn viên vào cảnh sau. Ở phim trường, diễn viên phải tự dựng "cảnh trước" trong đầu, vì có khi cảnh trước sẽ được quay vào tuần sau.
Thời gian trong truyện
Ghi rõ mỗi cảnh xảy ra vào ngày nào trong truyện. Một vết thương hôm qua khác vết thương tuần trước; một người mới mất ngủ một đêm khác người đã mất ngủ một tháng. Bộ phận hoá trang, phục trang cũng làm việc theo mốc thời gian này, và diễn viên nên khớp với họ.
Mối quan hệ đang ở giai đoạn nào
Quay cảnh hai nhân vật đã thân thiết trước khi quay cảnh họ quen nhau là chuyện thường. Diễn viên cần nhớ: ở cảnh quen nhau, nhân vật chưa biết những gì về người kia, chưa tin họ đến đâu. Diễn "biết trước" là lỗi phổ biến khi quay ngược.
Nguy cơ hay gặp
| Nguy cơ | Biểu hiện trên màn ảnh | Cách phòng |
|---|---|---|
| Diễn "biết trước" | Nhân vật đã u buồn ngay từ cảnh còn chưa có chuyện gì | Đọc lại riêng phần kịch bản trước cảnh đó |
| Cạn sức sớm | Cảnh giữa phim đã gào khóc, cảnh đỉnh không còn chỗ để lên | Đặt mức cho cảnh đỉnh trước, các cảnh khác tính theo |
| Mạch đứt | Hai cảnh liền nhau trong phim nhưng như hai người khác | Hỏi đạo diễn xem lại đoạn đã quay cảnh liền kề |
| Nhầm thời điểm | Mệt mỏi ở cảnh vừa ngủ dậy, tươi tỉnh ở cảnh sau ba đêm thức | Ghi mốc ngày trong truyện cho mỗi cảnh |
Khi đạo diễn chọn quay theo thứ tự
Có những đạo diễn cố ý quay gần đúng thứ tự kịch bản dù tốn kém hơn, để diễn viên trải qua câu chuyện như nhân vật. Đạo diễn Anh Ken Loach thường được nhắc tới với cách làm này, có khi chỉ đưa diễn viên từng phần kịch bản để họ không biết trước chuyện gì sắp xảy ra. Bộ phim E.T. (1982) cũng thường được kể là đã quay phần lớn theo thứ tự, để giúp các diễn viên nhí.
Cách làm này hợp với phim ít bối cảnh, diễn viên không chuyên hoặc trẻ em, và đạo diễn coi trọng sự tự phát. Nó không phổ biến vì chi phí. Với phần lớn dự án, giữ mạch vai vẫn là việc của diễn viên.
Góc nhìn hôm nay: sân khấu cũng có lúc tập lộn xộn
Ngay cả ở sân khấu, đạo diễn đôi khi tập cảnh cuối trước vì đó là cảnh khó nhất, hoặc tập theo nhóm diễn viên có mặt. Nhưng sân khấu luôn có những buổi chạy liền mạch trước công diễn để diễn viên nối mọi thứ lại. Phim thì không có buổi chạy liền đó; bảng mạch cảnh trên giấy là thứ thay thế.
Người mới muốn luyện có thể lấy một kịch bản phim ngắn, chọn ba cảnh của cùng một nhân vật ở đầu, giữa, cuối. Tập chúng theo thứ tự ngược lại, quay lại bằng điện thoại, rồi ghép theo thứ tự đúng để xem mạch có liền không. Một bài tập khác: viết nhật ký của nhân vật cho những ngày xảy ra giữa các cảnh, để có thứ "nhớ lại" khi phải nhảy cóc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phim không quay theo thứ tự kịch bản?
Vì lịch quay được sắp theo bối cảnh, lịch diễn viên, thời tiết và chi phí. Gom các cảnh cùng địa điểm hoặc cùng diễn viên giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian và tiền bạc so với đi theo mạch truyện.
Diễn viên làm sao nhớ cảm xúc khi quay cảnh cuối trước?
Họ dựa vào việc phân tích kịch bản: biết cảnh nằm ở đâu trong hành trình nhân vật, nhân vật vừa trải qua chuyện gì và đang muốn gì. Nhiều người lập bảng mạch cảnh và hỏi câu "một khắc trước" cho từng cảnh.
Lịch quay ngày là gì?
Là tờ lịch phát cho đoàn phim mỗi ngày, ghi cảnh nào được quay, ở đâu, giờ tập trung, diễn viên nào có mặt và những lưu ý riêng. Diễn viên dùng nó để chuẩn bị đúng những cảnh sắp quay.
Có phim nào quay đúng thứ tự không?
Có, nhưng ít. Một số đạo diễn chọn quay gần theo thứ tự để diễn viên trải nghiệm câu chuyện liền mạch, thường với phim ít bối cảnh hoặc có diễn viên nhí, diễn viên không chuyên. Cách này tốn kém hơn nên không phổ biến.
Quay lộn xộn có làm diễn xuất kém đi không?
Nếu diễn viên chuẩn bị kỹ thì không. Lỗi thường gặp là diễn như đã biết trước kết cục hoặc dồn hết cảm xúc ở cảnh chưa phải đỉnh. Bảng mạch cảnh và ghi mốc thời gian giúp tránh các lỗi đó.
