Diễn trước máy quay khác diễn sân khấu ở chỗ khán giả của bạn chỉ cách mặt bạn vài chục phân: ống kính và micro thu cả một cái chớp mắt, một hơi thở đổi nhịp. Trên sân khấu, diễn viên phải phóng giọng và cử chỉ để người ngồi hàng cuối cũng thấy; trước máy quay, cùng mức phóng đó trông như la hét. Cái lõi của nghề không đổi, vẫn là sống thật trong hoàn cảnh giả định, nhưng thang đo, nhịp làm việc và người quyết định khoảnh khắc nào được giữ lại thì khác hẳn.
Khoảng cách tới người xem quyết định mọi thứ
Một nhà hát cỡ vừa có thể có ghế cách sân khấu hai, ba chục mét. Diễn viên kịch nói học cách làm cho ý nghĩ của nhân vật "đi tới" được chỗ ngồi xa nhất: giọng có cộng hưởng, động tác rõ, tư thế mở về phía khán phòng. Khán giả ở đó cũng tự chọn nhìn ai, nên diễn viên phải giữ được sự chú ý bằng chính thân mình.
Trước máy quay, nhà quay phim và đạo diễn đã chọn hộ khán giả. Khi máy đặt cận mặt, khuôn mặt bạn chiếm cả màn hình rạp chiếu rộng hàng chục mét. Một cái nhếch môi trên sân khấu gần như vô hình, trên màn ảnh lớn có thể đọc thành cả một ý. Vì vậy câu nhắc quen thuộc ở phim trường là "bớt lại", nhưng bớt không có nghĩa là nghĩ ít đi; bớt là để phần thể hiện ra ngoài vừa với khung hình, còn đời sống bên trong thì vẫn đầy đủ.
Cỡ cảnh thay đổi liên tục trong một cảnh: toàn cảnh cho phép cử động rộng hơn, cận cảnh đòi sự tiết chế gần như tuyệt đối. Diễn viên có kinh nghiệm thường hỏi người quay phim "cỡ cảnh này tới đâu" trước mỗi lần quay, để biết tay mình có nằm trong khung không, có cần giữ đầu trong một khoảng hẹp không.
Bảng so sánh nhanh: sân khấu và máy quay
| Khía cạnh | Sân khấu | Trước máy quay |
|---|---|---|
| Khoảng cách khán giả | Vài mét tới vài chục mét, cố định trong cả đêm | Thay theo cỡ cảnh, cận cảnh coi như sát mặt |
| Giọng | Phóng, cần cộng hưởng tới hàng ghế cuối | Nói ở mức trò chuyện; micro thu cả tiếng thở |
| Thứ tự diễn | Từ đầu tới cuối vở, liền mạch | Thường không theo thứ tự kịch bản |
| Số lần | Một lần mỗi đêm, lặp nhiều đêm | Nhiều đúp cho một cảnh, nhiều góc máy |
| Thời gian tập | Vài tuần tới vài tháng | Có khi chỉ một lần chạy thử trước khi quay |
| Ai chọn khoảnh khắc cuối | Diễn viên, ngay trong đêm diễn | Đạo diễn và người dựng phim, sau khi quay |
| Phản hồi | Tiếng cười, sự im lặng của khán phòng | Lời đạo diễn, im lặng của đoàn phim |
Nhịp làm việc: tập ít, lặp nhiều
Một vở kịch thường có vài tuần tập; diễn viên có thời gian thử, sai, tìm ra nhân vật cùng bạn diễn. Ở phim trường, đặc biệt là phim truyền hình quay nhanh, thường chỉ có một hai lần chạy thử để máy và đèn xác định vị trí, rồi quay ngay. Phần lớn việc tìm nhân vật diễn viên phải tự làm ở nhà, trước ngày quay.
Đổi lại, phim cho phép làm lại. Một cảnh có thể được quay ở toàn cảnh, rồi trung cảnh, rồi cận cảnh từng người, mỗi cỡ vài đúp. Diễn viên phải giữ được cảm xúc tươi ở đúp thứ mười như ở đúp thứ nhất, và khớp động tác giữa các đúp để người dựng phim ráp được. Đây là một kỹ năng riêng mà sân khấu ít luyện: làm lại y nguyên mà vẫn như lần đầu.
Trên sân khấu, năng lượng tích dần theo vở, cảnh cuối được cả hai tiếng trước đỡ lưng. Trước máy quay, có ngày cảnh cuối phim được quay vào buổi sáng đầu tiên. Diễn viên phải tự "bật" được trạng thái mà không có đà của các cảnh trước.
Giọng và lời thoại trước micro
Micro cài áo hoặc micro cần treo ngay trên khung hình thu được tiếng nói nhỏ. Vì vậy lời thoại điện ảnh có thể thì thầm, ngập ngừng, chồng lên nhau gần như đời thường. Thói quen phóng giọng của sân khấu, đem ra phim trường, làm thoại nghe như đang diễn thuyết.
Ngược lại, có vài điều sân khấu dạy lại rất có ích: phát âm rõ phụ âm cuối, giữ hơi đều để câu không bị "rơi" ở cuối. Tiếng Việt có thanh điệu, nói nhỏ mà nuốt chữ thì người xem phải bật phụ đề. Người thu âm hiện trường thường nhắc diễn viên không nói đè lên tiếng động lớn (cửa sập, cốc đặt xuống bàn) để khỏi phải lồng tiếng lại sau.
Cơ thể trong khung hình
Dấu đứng
Ở phim trường, chỗ diễn viên dừng lại thường được đánh dấu bằng băng dính trên sàn. Máy, đèn và tiêu cự đã được chỉnh cho đúng vị trí đó; lệch vài chục phân là mặt ra khỏi vùng nét hoặc ra khỏi vệt sáng. Kỹ năng "chạm dấu" mà không cúi nhìn xuống chân là bài học đầu tiên của nhiều diễn viên mới lên phim.
Cử động nhỏ hơn, chậm hơn
Ở cận cảnh, quay đầu nhanh có thể làm mặt ra khỏi khung, đưa tay lên mặt có thể che mất mắt. Đạo diễn hình ảnh hay đề nghị chậm lại một nhịp để máy kịp bám theo. Trên sân khấu, động tác rộng giúp khán giả đọc được ý; trước máy quay, động tác tiết kiệm giúp khuôn mặt làm việc.
Không quay lưng là luật sân khấu, không phải luật phim
Sân khấu khung dạy diễn viên hướng người về khán phòng. Máy quay thì có thể đặt ở bất cứ đâu, kể cả sau lưng bạn diễn. Diễn viên phim chỉ cần nhìn đúng vào bạn diễn; việc bố trí để mặt mình được thấy là việc của người đặt máy.
Ánh mắt và sự tập trung
Một luật gần như tuyệt đối: không nhìn vào ống kính, trừ khi cảnh được dàn dựng để nhân vật nói thẳng với người xem. Ánh mắt thường được đặt ngay sát mép máy, vào mắt bạn diễn đứng cạnh máy, để người xem có cảm giác gần mà không bị "chạm mắt". Khi bạn diễn không có mặt, trợ lý đạo diễn có thể đặt một điểm nhìn (một miếng băng dính, bàn tay) đúng chỗ.
Diễn viên sân khấu đứng giữa khán phòng đầy người; diễn viên phim đứng giữa ba chục người làm nghề, đèn, dây cáp, có người cầm cần micro ngay trên đầu. Khả năng tập trung giữa môi trường lộn xộn đó, gọi chung là "đứng trong vòng tròn của mình", được nhiều thầy dạy diễn coi là kỹ năng quyết định.
Ai làm nên màn diễn cuối cùng
Trên sân khấu, màn diễn tối nay là của diễn viên tối nay. Ở điện ảnh, màn diễn mà khán giả thấy là kết quả của việc chọn đúp, chọn góc, cắt nhịp ở phòng dựng. Một phản ứng có thể được lấy từ đúp khác, một khoảng lặng có thể được kéo dài hoặc cắt bỏ. Điều này làm nhiều diễn viên sân khấu khó chịu lúc đầu, nhưng cũng là lý do diễn viên phim cần đưa cho người dựng "nguyên liệu" tốt ở mọi đúp, kể cả những cỡ cảnh mà mình nghĩ sẽ không dùng.
Một hệ quả ít người để ý: cảnh phản ứng, khi máy chỉ quay mặt mình nghe bạn diễn nói, quan trọng không kém cảnh mình nói. Người dựng thường cắt sang mặt người nghe ở những chỗ đắt nhất.
Góc nhìn hôm nay: có cần chọn một bên không
Nhiều diễn viên Việt Nam đi cả hai con đường: lớn lên từ kịch nói, chèo, cải lương rồi đóng phim truyền hình, điện ảnh. Các trường đào tạo nghệ thuật trong nước thường có ngành diễn viên kịch – điện ảnh, học chung nền tảng rồi tách ra những bài tập riêng trước máy quay. Kinh nghiệm chung của người làm nghề là sân khấu luyện sức bền, giọng và sự hiện diện; máy quay luyện độ tinh, độ thật ở mức rất nhỏ.
Muốn tự luyện, có vài việc làm được ngay:
- Quay mình diễn một đoạn thoại ngắn bằng điện thoại ở cự ly gần, xem lại không tiếng để thấy mặt mình đang "nói" gì.
- Diễn cùng một đoạn ba lần: cho khán phòng lớn, cho phòng khách, cho ống kính cách 50 phân. Nhận ra cái gì phải giữ, cái gì phải bớt.
- Đọc sách của người trong nghề viết về diễn điện ảnh, như Acting in Film của Michael Caine (dựa trên một buổi giảng ông dạy trước máy quay), và xem lại những cảnh phản ứng trong phim mình thích.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên sân khấu đóng phim có bị "diễn quá" không?
Dễ bị ở những ngày đầu, vì quen phóng giọng và cử chỉ cho khán phòng rộng. Đa số điều chỉnh được sau vài lần quay khi đạo diễn nhắc thu nhỏ biểu hiện. Nền tảng sân khấu (giọng, hơi, sự tập trung) vẫn là lợi thế lớn khi đã tìm được thang đo đúng.
Vì sao diễn viên phim không được nhìn vào ống kính?
Nhìn thẳng vào ống kính tạo cảm giác nhân vật đang nhìn người xem, phá vỡ thế giới trong phim. Vì vậy diễn viên nhìn vào bạn diễn đứng sát cạnh máy. Chỉ khi đạo diễn chủ ý cho nhân vật nói với khán giả thì mới nhìn vào ống kính.
Diễn trước máy quay có cần tập như sân khấu không?
Thời gian tập chung thường ít hơn nhiều, có khi chỉ là một lần chạy thử trước khi quay. Vì thế diễn viên phải tự chuẩn bị kỹ ở nhà: thuộc thoại, hiểu nhân vật, biết cảnh nằm ở đâu trong mạch truyện.
Dấu đứng trên phim trường là gì?
Là vị trí được đánh dấu trên sàn, thường bằng băng dính, nơi diễn viên phải dừng lại để đúng vùng nét và vệt sáng đã được chỉnh. Diễn viên luyện cách đi tới đúng dấu mà không cúi nhìn xuống.
Học diễn sân khấu trước hay diễn điện ảnh trước thì tốt hơn?
Không có thứ tự bắt buộc. Nhiều người cho rằng sân khấu giúp xây nền giọng, hơi và hình thể, còn máy quay dạy độ tinh tế. Điều quan trọng là luyện cả việc phóng ra lẫn thu vào, và biết khi nào dùng mức nào.
