Đào Tấn: người đưa tuồng Bình Định lên đỉnh cao và những vở còn diễn

Đào Tấn (1845–1907) là nhà soạn tuồng, nhà thơ và một vị quan triều Nguyễn, quê làng Vinh Thạnh, vùng Tuy Phước của Bình Định xưa (nay thuộc tỉnh Gia Lai). Ông được giới sân khấu tôn là "hậu tổ" của nghệ thuật tuồng vì đã nâng lời văn tuồng lên mức văn chương bác học, viết và chỉnh lý nhiều vở còn diễn tới nay, và mở nơi dạy hát cho diễn viên ngay tại quê nhà. Tuồng Bình Định đạt độ chín về câu chữ lẫn lối diễn phần lớn nhờ thế hệ của ông.

Đào Tấn là ai: vài mốc chắc chắn

Phần đời công khai của Đào Tấn được ghi khá rõ trong tư liệu triều Nguyễn và gia phả, nên có thể nêu các mốc sau mà không sợ sai:

Chức tước của ông là chuyện quan trường; thứ khiến tên ông còn sống trên sân khấu là việc ông coi tuồng như một nghệ thuật cần viết kỹ và diễn kỹ, chứ không chỉ là trò mua vui của triều đình hay đình làng.

Tuồng trước Đào Tấn và cái ông thêm vào

Tuồng (hát bội) đã có từ trước ông nhiều thế kỷ. Dưới triều Nguyễn, tuồng được vua chúa ưa chuộng, có ban hát trong cung, có Thanh Bình thự lo việc hát xướng. Vua Tự Đức cho soạn nhiều vở tuồng lớn ở Nội các. Tuồng thời ấy mạnh về khí phách trung nghĩa, chuyện trung thần – nịnh thần, nhưng lời văn nhiều chỗ nặng điển cố chữ Hán, khuôn sáo.

Đào Tấn đem vào tuồng ba thứ:

1. Chất thơ. Ông là nhà thơ, viết cả từ khúc (tập Mộng Mai từ lục), nên câu hát của ông có nhạc tính, chọn chữ để hát được chứ không chỉ để đọc. Nhiều câu tuồng của ông được nghệ sĩ khen là "hát vào miệng".
2. Tâm lý nhân vật. Nhân vật của ông không chỉ trung hay nịnh. Họ giằng co giữa tình và nghĩa, giữa thương và giận. Điều đó buộc diễn viên phải diễn chuyển biến bên trong, không chỉ giữ một khuôn mặt.
3. Kỷ luật biểu diễn. Ông trực tiếp dạy hát, sửa từng động tác, từng chữ. Học trò của ông trở thành lớp diễn viên làm nên tiếng tăm tuồng Bình Định.

Những vở tuồng gắn với tên Đào Tấn

Con số vở tuồng của Đào Tấn được các nhà nghiên cứu ghi không giống nhau, vì có vở ông tự soạn, có vở ông chỉnh lý hoặc viết chung trong nhóm văn thần. Những vở thường được nhắc tới nhiều nhất:

• Cổ thành — mượn chuyện Tam quốc, Quan Công và Trương Phi gặp lại nhau ở Cổ Thành. Trích đoạn còn diễn nhiều nhất, phân tích kỹ ở mục dưới.
• Hộ sinh đàn, Diễn võ đình, Trầm Hương các, Khuê các anh hùng, Tân Dã đồn — các vở thường được xếp vào sáng tác hoặc chỉnh lý của ông, có vở mượn đề tài Tam quốc, có vở đề cao nhân vật nữ.
• Vạn Bửu trình tường (một phần) — tuồng pho thần thoại rất nhiều hồi, soạn ở Nội các thời Tự Đức. Ông được ghi là một trong những người tham gia; phần đóng góp cụ thể của ông còn được bàn.

Một trích đoạn của Vạn Bửu trình tường là "Hồ Nguyệt Cô hoá cáo", nay thành bài thử tài của diễn viên nữ tuồng. Vì trích đoạn ấy có bài riêng trong danh mục này, ở đây chỉ nhắc rằng tên Đào Tấn hay được gắn với nó, nhưng không nên nói ông là tác giả duy nhất.

"Cổ thành": học diễn chuyển biến từ một vở của Đào Tấn

Nếu chỉ xem một vở để hiểu Đào Tấn, nhiều người làm tuồng sẽ chỉ "Cổ thành". Chuyện mượn từ Tam quốc: sau thời gian lạc nhau, Quan Công đưa hai chị dâu tìm về với Lưu Bị, ghé Cổ Thành nơi Trương Phi đang giữ. Trương Phi nghe tin Quan Công từng ở với Tào Tháo, nghi anh phản bội, đóng cổng không cho vào.

Chỗ khó của vai Trương Phi là phải đi một quãng cảm xúc dài: giận dữ, ngờ vực, giằng co, rồi vỡ ra thương anh. Trên sân khấu tuồng, chuyển biến đó không thể nói bằng mặt mộc như kịch nói. Diễn viên phải dùng hệ thống ước lệ của tuồng — giọng, bộ râu, đôi mắt, thế đứng — để người xem đọc được từng nấc. Đây là lý do "Cổ thành" hay được chọn để dạy diễn viên tuồng trẻ: học xong vở này là học được cách kể tâm lý bằng hình thức rất chặt.

Học bộ đình và lối truyền nghề của ông

Khi về hưu ở Vinh Thạnh, Đào Tấn dựng nơi dạy hát mà người địa phương gọi là Học bộ đình. Đây là nơi ông tập cho học trò từ câu hát, cách nói lối tới cách đi đứng của từng hạng vai. Lối dạy truyền khẩu, kèm cặp từng người, đúng với cách học nghề sân khấu xưa.

Một văn bản bàn về nghề hát có tên Hý trường tuỳ bút thường được truyền là của Đào Tấn. Nội dung xoay quanh việc người diễn phải hiểu nhân vật, giữ cái thần chứ không chỉ cái hình. Giới nghiên cứu vẫn bàn về văn bản và mức độ chắc chắn của việc gán tác giả, nên khi trích dẫn cần ghi rõ "tương truyền".

Điều có thể nói chắc là: học trò của ông và những người học lại từ học trò ông đã giữ cho tuồng Bình Định một lối hát, lối diễn riêng — câu hát chắc, hơi dài, động tác mạnh mà không thô — mà các vùng tuồng khác (Quảng Nam, Huế) nhìn vào là nhận ra.

Đào Tấn và chuyện "diễn cho thật" trong tuồng

Người mới xem tuồng hay nghĩ đây là sân khấu "giả": mặt vẽ, giọng gằn, bước đi khuỳnh. Cái nhìn ấy bỏ sót điểm mà Đào Tấn đã chứng minh: ước lệ không ngược với chân thật. Hình thức càng chặt thì người diễn càng phải có nội tâm thật để lấp đầy nó, nếu không thì chỉ còn cái vỏ ồn ào.

Với người học diễn hôm nay, kể cả học kịch nói hay điện ảnh, các vở của Đào Tấn là bài học tốt về ba điều:

• Nhân vật có hai lực kéo ngược nhau mới có kịch. Trương Phi vừa giận vừa thương; nếu chỉ giận thì cảnh chết.
• Lời văn hay giúp người diễn: câu hát có nhịp, có điểm nhấn sẵn, người diễn chỉ cần nghe ra.
• Kỷ luật hình thể không làm mất cảm xúc: thế đứng, tay, mắt đã được quy định, nhưng cảm xúc bên trong vẫn phải của chính người diễn mỗi đêm.

Góc nhìn hôm nay: tìm Đào Tấn ở đâu

• Nhà thờ và mộ Đào Tấn: ở vùng Tuy Phước cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Mộ ông nằm trên núi Huỳnh Mai. Đây là điểm đến của người làm tuồng mỗi dịp giỗ ông.
• Đơn vị tuồng mang tên Đào Tấn ở Quy Nhơn: nơi giữ và diễn các vở, trích đoạn của ông. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính và đơn vị sự nghiệp năm 2025, tên gọi cơ quan có thể thay đổi; nên xem thông tin chính thức của tỉnh trước khi tìm tới.
• Sách: tuyển tập tác phẩm Đào Tấn (thơ, từ, tuồng) đã được in ở trong nước; các công trình nghiên cứu về tuồng của Viện Sân khấu và nhà nghiên cứu tuồng là nguồn đáng đọc để thấy các tranh luận về văn bản.
• Xem diễn: tìm trích đoạn "Cổ thành" qua bản ghi hình chính thức của các nhà hát tuồng. Xem hai bản do hai thế hệ diễn viên khác nhau thể hiện sẽ thấy cùng một khuôn mà nội tâm khác nhau thế nào.

Nếu bạn là học sinh, sinh viên tìm hiểu để làm bài thuyết trình, cách an toàn là tách rõ ba lớp: tiểu sử (có văn bản), tác phẩm (có vở chắc, vở còn bàn), và giai thoại (chuyện kể về ông với vua Tự Đức, với học trò). Lớp thứ ba thú vị nhưng nên ghi là "tương truyền".