"Xuý Vân giả dại" là trích đoạn trong vở chèo cổ Kim Nham, kể cảnh người vợ trẻ Xuý Vân giả điên để thoát khỏi cuộc hôn nhân với Kim Nham, chạy theo lời hứa của Trần Phương. Vở chèo này khuyết danh, được truyền qua nhiều đời phường chèo. Trích đoạn được coi là kinh điển vì đòi người diễn đi trên một sợi dây rất mảnh: vừa giả dại cho người ngoài thấy, vừa để lộ nỗi đau thật bên dưới, và về sau cái dại giả hoá thành dại thật.
Vở Kim Nham và chỗ đứng của trích đoạn
Kim Nham là một trong những vở chèo cổ quen thuộc nhất, cùng nhóm với Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Trương Viên. Như phần lớn chèo cổ, vở không có tác giả được ghi tên. Văn bản hiện có là kết quả của nhiều thế hệ nghệ nhân truyền miệng, được ghi chép và chỉnh lý trong thế kỷ 20; các bản ghi khác nhau ở câu chữ và ở cách kết.
Cốt truyện có thể tóm như sau. Xuý Vân lấy Kim Nham, một học trò nghèo. Kim Nham lên kinh đi học, đi thi, để vợ ở nhà một mình lâu ngày. Trong cảnh cô đơn, Xuý Vân gặp Trần Phương, kẻ hứa hẹn đủ điều nếu nàng bỏ chồng về với hắn. Để được trả về nhà mà không mang tiếng bỏ chồng, Xuý Vân giả dại. Kim Nham đành để nàng đi. Trần Phương thì trở mặt. Mất cả hai đường, Xuý Vân điên thật. Các bản kết thường cho nàng một số phận bi thảm khi Kim Nham đỗ đạt trở về.
Trích đoạn "Xuý Vân giả dại" nằm ở khúc nàng bắt đầu đóng vai người điên. Đây là đoạn được học trong sách giáo khoa Ngữ văn (sách thường viết "Xúy Vân giả dại") và được dựng thành tiết mục độc lập ở nhiều nhà hát chèo.
Ba lớp diễn chồng lên nhau
Điều khiến trích đoạn này được dùng làm thước đo diễn viên nữ chèo là nó có ba lớp cùng lúc, và người diễn không được đánh rơi lớp nào.
| Lớp | Nhân vật đang làm gì | Khán giả phải thấy gì |
|---|---|---|
| Giả dại | Cố tình nói năng lộn xộn, hát bừa, cười khóc vô cớ để người làng tin nàng điên | Một màn diễn có chủ đích, có lúc buồn cười |
| Đau thật | Than thân, kể cảnh lẻ loi, tiếc tuổi xuân | Những câu "dại" thật ra là lời thật lòng |
| Hoảng loạn dần | Ranh giới giữa giả và thật mờ đi | Một người đang đánh mất chính mình |
Người diễn non tay thường chỉ làm được lớp đầu: điên cho vui mắt. Người diễn giỏi làm khán giả bật cười rồi chợt khựng lại, vì nhận ra câu vừa cười chính là tiếng kêu của một người bị kẹt trong đời mình.
Lời hát: điên mà có nghĩa
Lời của Xuý Vân trong đoạn này dùng nhiều câu nghe như đồng dao, nói lẫn, nhại tiếng, lặp âm. Câu mở quen thuộc:
Bông bông dắt, bông bông díu,
Xa xa lắc, xa xa líu.
Đọc riêng thì gần như vô nghĩa, chỉ là âm thanh láy đi láy lại. Nhưng chính cái vô nghĩa ấy là chiếc mặt nạ. Ngay sau những câu líu lo là những câu than rất rõ về cảnh chồng đi xa, về mong muốn có một mái nhà, về thân phận người đàn bà "đắng cay chẳng có chịu được". Văn bản đan hai thứ đó vào nhau.
Với người diễn, bài học là: mỗi câu "điên" phải có một lý do bên trong. Câu líu lo có thể là để đánh lạc hướng người xung quanh, có thể là để tự trấn an, có thể là để che tiếng nấc. Nếu người diễn biết vì sao nhân vật nói câu ấy, câu ấy sẽ có sức nặng dù chữ nghĩa lộn xộn.
Phần hát trong trích đoạn nối nhiều làn điệu và lối nói khác nhau của chèo. Sự đổi điệu liên tục này vừa thể hiện tâm trí rối loạn, vừa là thử thách giọng: người diễn phải chuyển màu giọng nhanh, khi trong khi đục, khi hát khi nói, mà vẫn giữ được hơi.
Hình thể của "cái dại" trên chiếu chèo
Chèo có hệ thống động tác ước lệ riêng (phần này có bài chuyên sâu ở nơi khác). Riêng trong trích đoạn Xuý Vân, điều đáng chú ý là người diễn được phép, thậm chí được đòi hỏi, phá vỡ phần nào sự đoan trang thường thấy của vai nữ chèo:
- Bước chân lúc rảo, lúc lững thững, lúc dừng sững, không theo nhịp đều.
- Ánh mắt có lúc nhìn trống, có lúc liếc nhanh xem người xung quanh đã tin chưa — chi tiết nhỏ này cho khán giả biết nàng đang "diễn".
- Đạo cụ như chiếc quạt, chiếc khăn bị dùng sai chức năng: múa quạt như cầm vật khác, quàng khăn lệch.
- Tiếng cười bật ra không đúng chỗ, rồi tắt ngay.
Sự phá cách này có kiểm soát. Ngay cả lúc "dại" nhất, nhịp trống, nhịp phách vẫn giữ người diễn trong khuôn. Đó là cái hay của chèo: hỗn loạn mà vẫn có nhịp.
Xuý Vân trong hệ vai chèo
Nữ chèo thường được chia thành đào thương (người phụ nữ đức hạnh, chịu đựng như Thị Kính) và đào lẳng (người phụ nữ táo bạo, đa tình như Thị Mầu). Xuý Vân thường được giới nghề xếp vào hạng đào lệch: không hẳn đào thương, không hẳn đào lẳng. Nàng có lỗi với chồng, nhưng nỗi khổ của nàng có thật.
Chính vì đứng giữa nên vai này buộc người diễn không được phán xét nhân vật. Nếu diễn Xuý Vân như một người đàn bà hư thì trích đoạn chỉ còn là bài học đạo đức. Nếu diễn như nạn nhân hoàn toàn thì mất đi cái giằng co. Các nghệ sĩ gạo cội của Nhà hát Chèo Việt Nam đã để lại những bản diễn mà nhiều thế hệ học lại; trong đó, tên NSND Diễm Lộc thường được nhắc đầu tiên khi nói về vai này.
Ở góc nhìn hôm nay, nhiều người xem trẻ đọc Xuý Vân như câu chuyện về một người phụ nữ bị kẹt trong cuộc hôn nhân không có tiếng nói. Cách đọc này không thay được văn bản gốc, nhưng giải thích vì sao trích đoạn vẫn chạm khán giả bây giờ.
Người học diễn rút ra được gì
- Diễn một nhân vật đang diễn. Đây là một trong những yêu cầu khó nhất của nghề: khán giả phải thấy cả nhân vật lẫn "vai" mà nhân vật đang đóng. Hamlet giả điên trong Shakespeare là một ví dụ cùng loại ở phương Tây.
- Để sự thật rò rỉ qua kẽ hở. Không cần khóc to; một khoảnh khắc nhân vật quên giả dại, mặt thật lộ ra một giây, có sức mạnh hơn nhiều.
- Đi từ giả sang thật phải có đường. Nếu lúc đầu đã điên hết cỡ thì về sau không còn chỗ để điên thật. Người diễn phải để dành.
- Không phán xét nhân vật, dù nhân vật làm điều mình không đồng tình.
Lưu ý cho người học: những trạng thái tâm lý nặng như hoảng loạn, điên dại nên được tập có người hướng dẫn, và sau buổi tập cần có cách "ra vai" (vận động nhẹ, nói chuyện bình thường). Nếu thấy lo âu kéo dài sau khi tập vai nặng, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
Góc nhìn hôm nay: xem và tìm hiểu ở đâu
- Bản ghi hình chính thức của Nhà hát Chèo Việt Nam và các nhà hát chèo ở Hà Nội, Hải Phòng, Ninh Bình, Hưng Yên (vùng Thái Bình cũ) là nguồn đáng xem nhất.
- Sách giáo khoa Ngữ văn có văn bản trích đoạn kèm chú thích các câu khó — đọc trước khi xem sẽ hiểu hơn nhiều lớp nghĩa.
- Tuyển tập chèo cổ do các nhà nghiên cứu chèo biên soạn có toàn văn Kim Nham; đọc cả vở để thấy trích đoạn nằm ở đâu trong số phận nhân vật.
- So sánh với Thị Mầu lên chùa (Quan Âm Thị Kính): hai trích đoạn kinh điển, hai kiểu nhân vật nữ phá khuôn, hai cách diễn khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Xuý Vân giả dại trích từ vở chèo nào?
Trích đoạn nằm trong vở chèo cổ Kim Nham. Đây là vở khuyết danh, được truyền qua nhiều thế hệ nghệ nhân chèo rồi được ghi chép, chỉnh lý trong thế kỷ 20.
Vì sao Xuý Vân giả dại?
Xuý Vân lấy Kim Nham nhưng chồng đi học xa, nàng cô đơn và bị Trần Phương dụ dỗ. Để được trả về nhà mà không mang tiếng bỏ chồng, nàng giả điên. Sau khi Trần Phương bội ước, nàng mất cả hai đường và điên thật.
Ai là tác giả vở chèo Kim Nham?
Không có tác giả được ghi tên. Kim Nham là chèo cổ khuyết danh, hình thành từ sáng tạo tập thể của các phường chèo qua nhiều đời.
Xuý Vân thuộc hạng vai gì trong chèo?
Giới nghề thường xếp Xuý Vân vào hạng đào lệch, đứng giữa đào thương đức hạnh và đào lẳng táo bạo. Vì vậy người diễn phải thể hiện cả lỗi lầm lẫn nỗi khổ thật của nhân vật.
Viết Xuý Vân hay Xúy Vân mới đúng?
Cả hai cách viết đều gặp. Sách giáo khoa thường viết "Xúy Vân"; cách đặt dấu kiểu mới viết "Xuý Vân". Một số tài liệu còn ghi "Súy Vân". Đều chỉ cùng một nhân vật.
