Trang phục tuồng: hia, mão, áo mãng, áo giáp nói lên thân phận nhân vật

Trang phục tuồng là một bộ mã để khán giả đọc nhân vật ngay khi họ bước ra: đội mão gì, mặc mãng hay giáp, đi hia hay giày, râu màu gì là biết vua hay quan, văn hay võ, trung hay nịnh, người mình hay tướng ngoại bang. Trang phục không chỉ để đẹp mà còn quy định cách diễn viên đứng, đi, xoay người. Học tuồng là học "mặc" bộ đồ ấy cho ra nhân vật.

Vì sao tuồng cần trang phục "nói thay"

Sân khấu tuồng xưa gần như không có cảnh trí. Một tấm phông, một bộ bàn ghế, vài lá cờ là đủ. Khán giả đình làng hay rạp hát đứng xem từ xa, ánh sáng lúc đầu chỉ là đèn dầu, đuốc. Trong điều kiện đó, trang phục phải gánh hai việc mà sân khấu hiện đại giao cho nhiều bộ phận:

• Giới thiệu nhân vật: thân phận, tuổi tác, phe phái, tính cách — trước khi họ nói câu nào.
• Tạo hình khối trên sân khấu trống: một vị tướng với mão cao, giáp rộng, cờ cắm lưng chiếm cả một khoảng sân khấu, đủ để người đứng cuối sân thấy.

Cùng với mặt nạ vẽ (mặt tuồng — có bài riêng ở nơi khác), trang phục làm nên hệ thống ký hiệu khiến khán giả quen tuồng chỉ cần nhìn là hiểu.

Mão: thứ đầu tiên khán giả nhìn thấy

Mão (mũ) là phần nổi nhất của trang phục tuồng. Có thể chia theo nhóm lớn:

Quả nhung, tua, lông trĩ không chỉ để trang trí. Chúng khuếch đại chuyển động của đầu. Một cái hất đầu nhẹ làm quả nhung rung lên, khán giả ở xa thấy được cơn giận. Diễn viên tuồng học cách điều khiển những thứ trên đầu mình như điều khiển một phần cơ thể.

Mãng và giáp: văn và võ

Áo mãng

Mãng là áo dài thêu, thường có hình rồng hoặc hoa văn lớn, dành cho vua và quan to. Mặc mãng kèm đai (vòng đai cứng quanh bụng) tạo dáng bệ vệ. Người mặc mãng bước chậm, tay ít vung rộng; quyền lực toát ra từ sự điềm tĩnh. Màu áo mãng góp phần cho khán giả biết vị trí: màu vàng thường dành cho vua; các màu khác chia cho các hạng quan. Quy ước màu không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng tuồng và các đoàn.

Áo giáp

Áo giáp tuồng không phải giáp sắt thật. Đó là bộ áo vải cứng, thêu kim tuyến, đính vảy, có phần vai và phần vạt che rộng, thường kèm mấy lá cờ nhỏ cắm sau lưng. Bộ giáp làm thân người diễn viên to và vuông, đủ để một người đứng giữa sân khấu mà như cả một đạo quân.

Giáp nặng và vướng. Người diễn vai võ phải luyện thể lực để múa, quay, chạy cờ trong bộ đồ ấy suốt nhiều giờ. Các lá cờ sau lưng phải không vướng vào bạn diễn khi xoay người — một bài học về khoảng cách và nhận thức không gian mà diễn viên tuồng học từ rất sớm.

Hia và đôi chân

Hia là loại giày ống đế dày, dành cho vua, quan, tướng. Hia làm người diễn cao hơn hẳn, nhưng cũng làm họ không thể đi kiểu thường ngày. Từ đó sinh ra lối đi đặc trưng của tuồng: bước khuỳnh, nhấc cao, đặt chắc, thân giữ thẳng.

Có thể nói hia "dạy" diễn viên đi. Người học tuồng mang hia tập hàng tháng mới quen giữ thăng bằng, xoay người, ngồi xuống đứng lên. Vai nữ và vai thường dân đi giày đế thấp nên bộ chân linh hoạt hơn, tạo tương phản với dáng nặng nề của bậc quyền quý.

Với người học diễn nói chung, đây là ví dụ rõ nhất cho một nguyên tắc: trang phục thay đổi cơ thể, cơ thể thay đổi nhân vật. Nhiều đạo diễn kịch nói cho diễn viên tập với giày và trang phục thật từ sớm chính vì vậy.

Râu: tuổi tác và tính khí

Râu tuồng là râu giả móc vào tai, che phủ miệng, có nhiều kiểu: râu dài chia chòm cho bậc trung thần, lão tướng; râu xồm rậm cho tướng dữ; râu ngắn cho vai trẻ hay vai hài. Màu râu cũng mang nghĩa: râu đen là người sung sức, râu bạc là người già, râu đỏ hoặc màu lạ thường dành cho nhân vật dữ, nhân vật ngoại bang.

Râu là đạo cụ diễn. Vuốt râu, hất râu, giũ râu, cắn râu là những động tác có nghĩa: suy nghĩ, tức giận, quyết tâm, uất ức. Người diễn vai râu dài phải biết làm cho chòm râu "sống" theo cảm xúc, không để nó rũ xuống như đồ treo.

Trang phục vai nữ

Vai nữ tuồng có các nhóm trang phục riêng: hoàng hậu, công chúa với mão phượng, áo thêu lộng lẫy; đào võ với giáp nữ, mão cắm lông trĩ, mang theo binh khí; đào thường với áo dài, khăn, ít trang sức. Một nhân vật nữ có thể thay trang phục trong cùng vở để đánh dấu thay đổi thân phận: từ tiểu thư khuê các thành nữ tướng ra trận.

Sự thay đổi trang phục ấy là cách tuồng kể chuyện bằng hình ảnh. Khán giả không cần lời thoại cũng biết nhân vật vừa bước qua một ngưỡng của đời mình.

Nguồn gốc và những thay đổi

Trang phục tuồng chịu ảnh hưởng từ trang phục cung đình và quan lại phương Đông nói chung, cũng như từ sân khấu Trung Hoa vì nhiều tích tuồng mượn từ truyện Tam quốc, Đông Chu liệt quốc. Nhưng qua nhiều thế kỷ, các phường tuồng Việt đã chọn lọc, giản lược, đổi màu và kiểu theo điều kiện may mặc, khí hậu và thẩm mỹ của mình. Bộ đồ tuồng Bình Định, tuồng Quảng, tuồng Huế, hát bội Nam Bộ cũng có khác nhau ở chi tiết.

Chất liệu ngày nay đã thay đổi: kim tuyến, hạt cườm, vải nhân tạo nhẹ hơn, đèn sân khấu mạnh làm màu sắc nổi hơn. Nhưng các nghệ nhân giữ nghề vẫn nhấn mạnh rằng bộ khung quy ước — mão nào cho ai, giáp hay mãng — phải giữ, vì đó là ngôn ngữ chung giữa sân khấu và khán giả.

Góc nhìn hôm nay: xem trang phục tuồng ở đâu, học gì từ đó

• Xem diễn trực tiếp ở các nhà hát tuồng tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Quy Nhơn hay các đơn vị hát bội ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ngồi gần sân khấu một lần để nhìn rõ đường thêu, độ dày của đế hia.
• Bảo tàng: một số bảo tàng ở Huế, Đà Nẵng và các bảo tàng tỉnh có trưng bày trang phục, mão, hia tuồng; nên hỏi trước vì trưng bày thay đổi theo đợt.
• Bài tập cho người học diễn: mượn một đôi giày rất khác giày mình đi (đế cao, ủng nặng, dép lê) và đi trong phòng mười phút. Ghi lại thân trên, nhịp thở, ánh mắt thay đổi thế nào. Rồi thử nghĩ nhân vật nào sẽ đi như thế. Đó là phiên bản đơn giản của bài học hia.
• Dựng kịch trường học có nhân vật lịch sử: không cần may trang phục tuồng thật; chỉ cần giữ nguyên tắc "mỗi nhân vật một dấu hiệu dễ nhìn từ xa" (một chiếc mũ, một màu áo, một vật cầm tay) là khán giả đã đọc được vai.